DEVLETİN ŞİDDET TARİHİ Cumhuriyet’in Kuruluşundan AKP İktidarına Berat Günçıkan

'Türkiye genç ölülerinden utanmıyor'

'Devletin Şiddet Tarihi'nde, devletin katillerin üzerine örtüleri örtme başarısının altını çizen Berat Günçıkan: 'Evdeki şiddetin de, annenin çocuğunu dövmesinin de bir politikası var. Biz bunu daha çok 'şiddet kültürü' söylemiyle anlatmaya çalışıyoruz ama devletin siyasal ve ekonomik şiddetini deşifre etmeden, siyasi bir dil oluşturmadan bu yapıyı değiştirmek zor'

Berat Günçıkan

Bir devlet politikası olarak cinayet... Katiller, azmettiricileri belli ve aynı, akıbetleri de öyle; arkası sağlam ve sıvazlanmış, anlı şanlı bir yaşam. Ya kurbanlar? Gözleri kaşıkla oyularak, kafaları koparılarak, bedenlerinde dayanılmaz yaralar açılarak, kurşunlarla eleğe çevrilerek, pencerelerden atılarak, telle boğularak, arabaları bombalanarak katledilmiş, oysa “silgiye hiç gerek duyulmamış” bir hayatı yaşamış aydın insanlar. Türkiye’yi aydınlığa taşımak dışında bir menfaat taşımamış insanlar. Bize, halk denen umursamaz, unutkanlar sürüsüne âşık insanlar...

“Eğer her insan tarihin bir sayfasına aitse, o sayfada hiç boşluk bırakmamalı ve her şeyi ta başından anlatmalı” diyor Berat Günçıkan Devletin Şiddet Tarihi’nin bir yerinde. Tarihi baştan yazmalı evet, ama bu defa, resmi kayıtlara bölücü birer rakam olarak geçmiş ölülerin gerçek hikâyeleriyle. Çünkü, “Hayat hiç kimseyi, hiçbir şeyi durduğu yerde bırakmıyor, ölüler dışında. Bir tek Türkiye hep yeni kazılmış toprak kokuyor, genç ölülerden dün de bugün de utanmıyor.”

Gazeteci Berat Günçıkan yirmi beş yıla yayılan söyleşilerini topladığı Devletin Şiddet Tarihi’nde, devletin muhalifler kadar bütün bir toplumu sindirme, bunun için de bir düşman yaratma çabasının, katillerin üzerine en güzelinden örtüleri örtme başarısının altını çiziyor. Kitabın en çarpıcı tarafı şiddet yaşanan süreçler ve ziyan edilmiş hayatlar mı, yakınlarını kaybetmiş insanların kin gütmeyen, öç istemeyen naif yaşam biçimleriyle “öldürülmeye” bir sevme mirasını sahiplenerek karşılık vermeleri mi!

Berat Günçıkan’ın tarihe ve toplumsal belleğe bir kayıt düştüğü kitabı, Türkiye’de solun ve devletin sola uyguladığı şiddetin tarihini bir kez daha gözler önüne seriyor. Can yanışı, acı, burukluk vaat ediyor. Aydınlığa ya da kurtuluşa dair bir umut var mı sorusunun yanıtı beni aşıyor. Ama... Ölüler sustuğu gün katiller kazanmaz mı diye düşünüyorum kitabı kapatırken. Katillerin utanması yok, yoktur. Vicdanı da utancı da taşıyacak, yaşayacak olanlar bizleriz, bugün hayatta olanlar. Gelecekle yüzleşmek istemiyorsanız açmayın kapağını Devletin Şiddet Tarihi’nin. Kitabın kapağını açsanız da açmasanız da, üzerinize kan bulaşmış olduğunu bilin ama.

Nasıl gidiyor hayat? Mutlu mesut ve sakin mi, yoksa..

Hepimizin hayatı gibi gidiyor. Savaşla, şiddetle sarmalanmış bir ülkede, göz menzilimize bu kadar çok yoksul, işsiz, evsiz girerken, ölüm haberleri üst üste yığılırken ne kadar mesut ve sakin olunabiliyorsa ben de o kadar mutlu, mesut ve sakinim. Aslına bakarsanız mutluluk, sükunet bizim kuşağın kavramları değil, önceki kuşak da pek kullanamamıştı, sonrakiler de. Barış sağlanmadan kullanamayacağımız da ortada.

Sizin hikâyenizle ve kişisel tarihinizde devletin şiddetiyle karşılaştığınız dönemle başlayalım mı... Bir dönüm noktanız olmalı, sizi bugün yaptığınız gazeteciliğe iten...

Bir dönüm noktasından çok, küçük, kısa insan hikâyelerinin, elbette kendi tarihimin de, beni hem mesleğe hem de meslekte esas aldığım konulara yönlendirdiğini düşünüyorum. Sanırım eşitsizliğe ve adaletsizliğe dair çocukluğun sezgisel, ilkgençliğin öfkeli farkındalığının da etkisi var bunda. Bugünden baktığımda eğitimden başlayarak devletin şiddetine ilişkin çok örnek sıralayabilirim, ama ilk kırılma noktalarında daha çok şaşkınlık var. Sokağın en zengininin bu sıfatı evindeki buzdolabıyla elde ettiği bir dönemden söz ediyorum. 70’li yıllarda öğrenci olmak da devletin şiddetiyle bizi karşı karşıya getirdi, arkadaşlarımız öldürüldü, işkenceden geçirildi. 12 Eylül ise malum, hepimizin hayatının akışını, tarihini değiştirdi. Özetle, başka türlü gazetecilik yapmak mümkün değildi.

Yaptığınız ilk söyleşide, devletin şiddetine, aykırı sesleri susturması yönelme fikri var mıydı aklınızda?

Vardı elbette, 12 Eylül’ün hemen ardından gazeteciliğe başladım. Darbecilerin uyguladığı şiddeti, bu şiddetin altında yatan ekonomik yönlendirmeyi bir şekilde aktarmak gerekiyordu. 12 Eylül’den önce kahrolsun kapitalizm diye bağırırken, aslında kapitalizmin ne olduğunu, insanı nasıl iğdiş ettiğini bilmediğimizi gösteren bir zaman dilimiydi de bu. Şiddetle birlikte bunu da öğrendik. Komik ama meslekteki ilk işim, İsrail’in 1982’deki Şatilla baskınıyla, Filistinlilerin sürgününe ilişkin bir köşe yazısıydı. Alaylı olarak muhabirliği süreç içinde öğrendim. 1980’lerin son yıllarını Cumhuriyet’in Adana bürosunda geçirdim. 12 Eylül’den sonra tutuklanan binlerce kişi cezaevlerindeydi hâlâ ve baskılar sürüyor, açlık grevleriyle bu baskılar kırılmaya çalışılıyordu. Mahkûmlar zincirlenerek mahkemeye, hastaneye götürülüyordu. Ayrıca Güneydoğu’daki baskı ve işkence kayıplarla, köylülere dışkı yedirilmesiyle tırmandırılıyordu. Bu süreci, savaş ortamını soluyarak geçirdik. Röportajlarımın, haberlerimin konuları da elbette bunlardı. 1990’da İstanbul’a geldiğimde, savaşın hiç hissedilmediğini, konuşulmadığını görünce çok şaşırmıştım. 90’lı yılların başında şiddet, kayıplar, faili meçhuller öyle arttı ki artık hiç kimse savaştan ve şiddetten muaf değildi.

Devam etmeden, devlet şiddetinin tarifini de yapalım mı?

Devletin asli işi sistemi korumak. Bugün için bu, kapitalizmi korumak, yani sermayenin istediği ‘istikrarlı’ bir ortam yaratmak. Toplumu sindirmek için kullandığı argüman ise içte ve dıştaki ‘düşman’lar, Kürtler, Ermeniler, sendikalar, eşcinseller, taş atan çocuklar, kendilerine biçilmiş sınırları aşan kadınlar. ‘Toplumun huzuru, vatanın ve milletin bölünmezliği’ adına toplumdan aldığı destekle de, ‘düşmanlarını’ yok etmek için, bazen yasaları kullanarak bazen yasadışı yöntemler uyguluyor. Bu fiziki ve cinsel işkence oluyor, tutuklamak oluyor, faili meçhul cinayetlere zemin hazırlamak, hatta siyasi ve ekonomik kriz yaratmak oluyor... Yani uluslararasında da sınanmış bütün yöntemlere başvuruluyor.

Bu kitabın bugün yayımlanmasının, bu gündemde yayımlanmasının bir anlamı olmalı, değil mi?

Anlamı şu: Unuttuğumuz ve sessiz kaldığımız sürece bu şiddete suç ortaklığı ediyoruz. Bu ülkenin tarihinde şiddet hiç eksik olmadı, suikastler, katliamlar, faili meçhul cinayetler hep yaşandı ama hep unutuldu, unutturulmaya çalışıldı. Bu da yeni baskıların, şiddetin önünü açtı. Hesaplaşma, yüzleşme isteği daha doğmadan boğuldu. Çoğunluk gündelik hayatın hızına ve hazzına kapılıp ‘güllük gülüstanlık’ hatta küresel güçlerden biri olmaya aday bir ülkede yaşadığımıza inanıyor ancak o şiddeti bire bir yaşayanlar ya da tanık olanlar için zamanın açılımı böyle değil. Onların yaraları hâlâ açıkta ve bir hesaplaşma yaşanmadan hep kanayacak. Toplumun onlara bir borcu olduğunu düşünüyorum, devletin ve toplumun onlara ‘neden?’ sorusunun yanıtını vermesi gerekiyor. Kitabın bir anlamı da işte bu.

Zehra Kosova’nın işkence ertesi çıktığı mahkemede “Bana yapılan bu kanunsuz hareketin sahiplerini protesto ediyorum” deyişi... Aynı şekilde, Bahçelievler’de katledilen yedi gençten birinin annesinin, katliamdan iki gün önce eşine, “Oğlumuzun başına bir şey gelirse, gider Ecevit’i Demirel’i tartaklarız” deyişi... Kesif bir çaresizlik hissettim ben. Ya siz?

Çaresizlikten çok öfke ve bir hak arayışı bilgisi olduğunu düşünüyorum. Sonrasında yaşanan bir çaresizlik var tabii, katillerin yakalanmaması, yakalananların salıverilmesi ya da devlet koruması altında başka cinayetlerde kullanılması, hak arayanların şiddetle susturulması, toplumun korkuyla geri çekilmesi, böyle bir çaresizliği yarattı.

Türkiye günün birinde darbeyi ve darbe yapanları yargılayabilecek mi? Bu yargılama konusunda, darbenin ardından gelen kuşağın da bir sorumluluğu yok mu?

Yargılayacaktır elbette ama toplumun vicdanı birkaç generali yargılamak ve cezalandırmakla aklanamaz. Katliamların, cinayetlerin, faili meçhullerin, yani 12 Eylül öncesi ve sonrası bütün cinayetlerin sorumlularının ortaya çıkarılıp yargılanması gerekiyor. Burada bütün sorumluluğu darbeden sonraki kuşağa yüklemek haksızlık olur, nasıl bir sindirme politikasıyla korku toplumu yaratıldığını, bu arada geçmişin yok sayıldığını hepimiz biliyoruz. Bu yüzden sorumluluğumuz sürekli hatırlatmak ve hesap sorma, yüzleşme isteğinden vazgeçmemek, diye düşünüyorum.

Peki... Neye yaradı onca beraat, af ve aklanma!

Affın, aklanmanın, beraatın çeşitli yüzleri var. Savcı Doğan Öz cinayetinde olduğu gibi, itirafına rağmen salıverilen katiller oldu, Abdullah Çatlı gibi bir katliam sorumlusu ölümünden sonra dönemin Başbakanı Tansu Çiller tarafından ‘kahraman’ ilan edildi. Aynı süreçte, on yedi yaşındaki Erdal Eren asıldı. Önemli olan hukukun kimin adına çalıştığı, kimi gözettiği. Cezaevlerinin doldurulması çözüm değil ki, binlerce insan sadece siyasi görüşlerinden ve bunları dillendirmekten dolayı cezaevindeyken, affa ya da beraata karşı çıkmak, sorunu salıverilenlerde aramak bana doğru gelmiyor.

Türlü uyaranlar yüzünden sıklıkla unutuyoruz. Aslında şiddet sadece sonucunda fiziksel acı olan bir olayı kapsamıyor. Kitapta buna en güzel örnek, İki Adam, İki Baba: Ölüme İnat Barış. “Dokuz kardeşin aynı defterle kalemi paylaşması bir şiddetti, onun o defterle kalemin parasını kazanmak için günde on iki saat çalışması da... Oğlunu okutamaması şiddetti... ‘Aman şımarır’ diye kucaklarına almayacaklardı çocuklarını, gözlerindeki şefkati gölgeleyeceklerdi. Bu da şiddetti.” Şiddetin farklı tezahürleri olduğunu ama her türünün bir politika sonucu olduğunu söylebiliriz herhalde!

Elbette, evdeki şiddetin de, annenin çocuğunu dövmesinin bile bir politikası var. Biz bunu daha çok ‘şiddet kültürü’ söylemiyle anlamaya ve anlatmaya çalışıyoruz ama şiddetin kaynağını, yani devletin siyasal ve ekonomik şiddetini deşifre etmeden, karşılık olarak da siyasi bir dil oluşturmadan bu yapıyı değiştirmek zor.

Kitaptan ve elbette ki hayattan çıkan sonuç basit: Devlet Güçlüdür! Devlete gücü verenin biz olduğunu düşünürsek acı-komik bir durum bu... Peki devlet gücünü şiddetle inşaa etmek zorunda mı? Tebanın (!) başka türlü bağlılık göstermesi söz konusu değil mi?

Tebanın devlete karşı sürekli teyakkuz halinde olması gerekiyor, özelleştirmelerden tutun da eğitim politikasına, ders kitaplarına kadar her uygulamasında faydanın kimin yararına olduğunun sorusunu diri tutmak gerekiyor. Özelleştirmeden yararlanan kim, savaştan kim yarar sağlıyor, İsrail’e baş kaldırırken neyin çıkarı gözetiliyor, sürekli bu soruları sormalıyız. Gazze’deki çocuklar için ağlayan başbakanın içi, taş atan çocukları onlarca yıl hapse atmayı nasıl kaldırıyor? Devlet güçlü olmak zorunda mı, hayır, sadece anayasal tanım içindeki ‘devlet’ olması bile bugünkü sorunların bir kısmını çözmeye yeter...

Bu söyleşilerle zaman zaman hiç konuşmamış insanları konuşturarak muhalefetin de bir haritasını çıkarıyor, bunu TİP’ten polise taş atan çocuğa kadar geniş bir zaman dilimine yayıyorsunuz. Bunu yaparken hangi zorluklarla karşılaştınız?

Şunu, yani ‘bu haberi sansürleyebilirler’ düşüncesini zorluk olarak tanımlayacaksak, evet böyle bir sıkıntı hep oldu. Sansürlenen, son anda çıkarılan, ya da bir yıla yakın bekletilen haber ve röportajlarım da oldu. Şunu da söylemeliyim, benim gazetecilik anlayışım bugün için geçerli bir anlayış değil, çünkü medyanın artık siyasi misyonu kadar ekonomik misyonu da var. İktidarla ilişkiler artık haberin önüne geçti ve hiçbir gazete ya da televizyon kanalı bundan muaf değil.

Meslekte yirmi beş yıl nasıl geçmiş, nasıl bir muhasebe yapıyorsunuz?

Bu kitabı hazırlarken, şu duyguyu yaşadım: Yirmi beş yıl hiç de boşa geçmemiş! Bu benim için cılız bir telafi, belki terbiyesizlik de, çünkü hiçbir zaman o acıyı, kaybı yaşayanlarla bire bir hissettiğimi iddia edemem. Çünkü ben her seferinde kendi evime, işime, hazlarıma döndüm. Her birinde biraz daha eksilerek belki, ama kendimi bütünleme şansına hep sahiptim. Bu yüzden böyle muhasebeden karlı çıkmam mümkün değil.

Medyanın içinden biri olarak bazı eylemleri meşrulaştırmak yerine, tarihimize daha çok ve daha dürüst not düşülmesi yönünde umudunuz var mı?

Olmaz mı? Dürüst gazetecilik yapmaya çalışan, dürüstlükten öte mesleğin etiğine sahip çıkmaya çalışan o kadar çok insan var ki... Onların haberleri, yazıları bugünün ‘yıldız’ gazeteci anlayışına uymadığı için gölgedeler ve bunun bir tercih olduğunun da farkındalar.

DEVLETİN ŞİDDET TARİHİ

Cumhuriyet’in Kuruluşundan

AKP İktidarına

Berat Günçıkan

Agora Kitaplığı

2010, 560 sayfa, 30 TL.

Biz Hayır Diyoruz

Irmak Zileli, "Sözün sihirli işlevi", Radikal Kitap Eki, 18 Nisan 2008

Eduardo Galeano'nun denemelerinin derlendiği Biz Hayır Diyoruz isimli seçkinin sunuş yazısında Bülent Kale şöyle diyor: "Galeano için sözün onuru vardır; insan etten ve kemikten yapılmıştır ama söylediği kelimelerden de yapılmıştır." Bu bana Sait Maden'in Yeryüzü Şiiri isimli kitabında okuduğum bir Bambara atasözünü hatırlattı: "İnsanın kuyruğu da yoktur, yelesi de. Neresinden tutarsın onu? Ağzından çıkan sözden." O kitapta Maden, "Çağımızda sözün büyüsü yok oldu, kutsallığı yitti. (...) Bugün bir pilin, bir vidanın, bir bilgisayar faresinin kullanılabilirliğinin yanında söz'ün iş görür hiçbir özelliği yok" diyordu. Maden haklı. Ama insan, Eduardo Galeano'yu tanıyınca bu konuda bir gönül ferahlaması yaşıyor... Dünyanın bir başka memleketinde bir başka yazar daha 'sözün büyüsüne' sahip çıkıyor.

Gazetecilik ve edebiyat

Eduardo Galeano'nun sözle ilişkisi çokboyutlu. Onun için söz, bütünüyle işlevsel, gerçeğe dokunduğu ve gerçeği dönüştürdüğü ölçüde değerli. Sözün temel işlevi: Gerçekleri işaret etmek! Ve gerçeği göstermeyi başardığı ölçüde de değiştirme gücüne sahip. Bu anlamda Galeano, edebiyatın gerçekliği yorumlayabildiğini ama değiştiremediğini söyleyenlere karşı çıkıyor, "gerçekliği tanımlamanın onu değiştirmeye başlamak için ilk gerekli adım" olduğunu söylüyor. Galeano'nun sözle kurduğu bu işlevsellik temelli ilişkide kuşkusuz gazeteciliğinin payı büyük. Ki Galeano'ya göre gazetecilik edebiyatın bir alt kolu değil, aksine onun etkili kullanıldığı alanlarından biri. Galeano'nun gazetecilik ve edebiyat arasında kurduğu güçlü ilişkinin kaynağında da sözü bir uzuv kadar hayati görmesi var. Söz hayatla bağlarını güçlü kıldığı ölçüde büyüsünü koruyor. 'Gerçekleri ifade etme' rolünü bir kenara iten söz, işlevini, hayatı etkileme gücünü, dönüştürme yetisini de kaybediyor. O yüzden edebiyatın 'kurgu dışı' yazın türleri karşısında eksik olduğunu savunanlara meydan okur Galeano: "Hiçbir sosyolojik araştırma Kolombiya'daki şiddet hakkında Marquez'in kısa romanı –eğer yanlış hatırlamıyorsam içinde tek bir kurşunlama bile olmayan– Albay'a Mektup Yazan Kimse Yok'tan daha fazla şey öğretemez." Ve ekler: "Gerçekliğin içine işleme yetisinde olanlar gerçekliği döllerler."

Galeano'nun yazınında söz 'kıymetli'dir. Bir savaşçının silahındaki sınırlı kurşun kadar kıymetli. Boşa atılan her mermi gibi, söz de yerinde ve 'yeterince' kullanılmalıdır. Ne daha az ne daha çok. O yüzden onun yazılarını okuduğunuzda 'çıkarılabilecek' tek bir tümce, tek bir satır, tek bir sözcük bulamazsınız. O yüzden onun kitaplarını okurken her satırının altını çizmek istersiniz. O, "arkasında silgisi olan eski kalemlerle yazar gibi yazmak gerektiğini" düşünür. Çünkü "ucundan çok arkasıyla yazılır kalemin, yani ekleyerek değil; silerek." Eduardo Galeano kısa yazma yetisini de gazeteciliğine borçludur. Şöyle der: "(gazetecilik) beni bir sürü şey söylemek isteyen biri için elzem olan bir senteze zorladı."

Eleştirinin gerekliliği

Eduardo Galeano, Uruguaylı bir gazeteci ve yazardır. Ama Uruguaylı olmaktan önce o Latin Amerikalıdır. Latin Amerika'nın çatısı altındaki her bir ülke ortak bir kaderi paylaşıyordur ona göre: "Sınıflı toplumun çelişkileri burada zengin ülkelerdekinden çok daha kıyıcı." Ve tam da bu yüzden o, "Sesi olmayanların sesinin ortaya çıkmasına yardımcı olan bir edebiyat için çalışmak isteyenler"dendir.

Galeano, Biz Hayır Diyoruz'da yer alan denemelerinde Latin Amerika'nın toplumsal gerçeklerine dair önemli saptamalarda bulunur. Ancak bu yazılarda, Galeano'nun diğer pek çok 'muhalif' yazardan bir farkı çıkar ortaya. Galeano görünen gerçeklerin ötesindeki noktalara işaret eder. Pek çok muhalif sesin söyleyebileceklerinin ötesine geçer. Bunu da derin bir felsefi kavrayış sayesinde yapar. Sürgündeki yazar ve sanatçıların yaşadıklarının acımasızlığı herkes tarafından kabul görmüştür. Galeano, artık bir başka eleştiri yapmanın gerekliliğinin farkındadır. O, yine kendi topraklarında yaşayan ve üreten ama zihninde bu toprakları çoktan terk etmiş olan yazarların varlığına işaret eder: "Kendi ülkende sürgün olup kendi içine sürgün edilmek, dışarıdaki herhangi bir sürgünden her zaman daha zor ve faydasızdır."

Galeano hiçbir sözcüğü boşa kullanmadığı gibi, 'fayda' sözcüğünü de özellikle kullanmıştır. Ülkesinden sürgün edilmiş yazar ne pahasına olursa olsun yazdıklarıyla topraklarından kopmayarak, ülkesi için 'faydalı' olmayı sürdürebilmektedir. Ve ardından şu örnekleri verir: "Paris'te Julio Cortazar son derece Arjantinli bir edebiyat yazıyor. Pedro Fugari yıllar önce tüm zamanların Uruguaylı tablolarını boyadı ve hayatının dörtte birini orada geçiren Cesar Vallejo Perulu bir ozan olmayı asla bırakmadı." İşte Eduardo Galeano'nun farklılığı ve bence üstünlüğü tam da burada: Herkesin kolaylıkla ifade edebileceği gerçeklerin ötesini işaret edebilmesinde.

Biz Hayır Diyoruz'da Galeano'nun Che, Zidane, Salgado, Evo Morales, Şili, Küba, Bolivya, ABD, ırkçılık gibi pek çok konuda denemeleri yer alıyor. Eduardo Galeano güncel konuları, edebiyatın gücünü kullanarak okura kendi bakış açısı ve değerlendirmeleriyle sunuyor. Okur televizyonlardan, gazetelerden ona aktarılan gelişmeleri, yeni bir pencereden görme olanağı ediniyor.

Latin Amerika'nın entelektüel dünyası

Galeano'nun Latin Amerika'nın tarihi ve bugünü üzerine pek çok yapıtı bulunuyor. Biz Hayır Diyoruz'da farklı olan bir şey var. Galeano bu kitapta yer alan denemelerinde Latin Amerika'nın entelektüel dünyasının da son derece derin bir eleştirisini yapıyor. Latin Amerika'da Edebiyat ve Kültür Üzerine On Yaygın Yanlış ya da Yalan başlıklı denemede Galeano, kapitalist-emperyalist sistemin devamını sağlayan kitle kültürü, televizyonlar ve popüler kültür üzerine analizler yaparken, yazarın işlevini de sorguluyor. Bir başka yazısında "kendini seçilmiş hisseden yazar"ın kibrini yerden yere vururken, bu tür yazarların, gerçeklik onların beklentisine uymayınca, 'seçilmişliklerinden' bir anda nasıl vazgeçtiklerini, halka sırtlarını nasıl döndüklerini cesaretle ifade ediyor. Galeano, 'işçiler için edebiyat' anlayışını tartışırken, Latin Amerika soluna yönelik de son derece çarpıcı bir eleştiride bulunuyor ve diyor ki: "Halkın seviyesine 'inmeyi' reddeden güzelliğin tekelcileri ve halkla iletişim kurmak için bu seviyeye 'inmeyi' amaçlayan iyi niyetliler arasındaki polemiğin sahte olduğuna inanıyorum. İki taraf da aynı fikirde: Tepeden hareket ediyorlar ve bilmeyenleri küçük görüyorlar."

Biz Hayır Diyoruz'da sanmayın ki Latin Amerika toplumunu, entelektüellerini, sanatçılarını, politikacılarını göreceksiniz yalnızca. Her bir satırında Türkiye'den de 'yüzler', durumlar çıkacak karşınıza.

İşte o satırlardan biri: "Sorumsuzluk ayrıcalığını talep eden yazarların ve sanatçıların sayısı çok fazla. Tarihten ve toplumsal mücadeleden ayrı tutulunca kültürel işlev metafizik bir şey olur. Kitaplar ve tablolar, kulağına cinlerin, şeytanların ve hayaletlerin üflediği seçilmiş olanın aracılığıyla meydana gelirler. Sanatçı bu yüzden dokunulmazlık beyanıyla doğar." Eduardo Galeano'nun kalemi devrimcidir. O gerçeği dönüştürmek için yazar. Bunu da her fırsatta ifade eder. Bu anlamda da bütün sorumluluğu yüklenmiştir. Paul Nizan'ın sözlerini aklında tutar hep: "Dünyaya karşı bir suçlama olmayan tek bir büyük eser yoktur".

 

Bülent Usta, “Çağın örtüsünü kaldıran denemeler”, Milliyet Kitap Eki, 9 Nisan 2008

 Hepimiz, içinde bulunduğumuz sosyal sınıfın, sahip olduğumuz cinsiyetin, aldığımız eğitimin, çocukluğumuzdan itibaren bize kültür aracılığıyla aşılanmaya çalışılan irili ufaklı önyargıların, tutkularımızın ve acılarımızın zihnimizi örttüğü bir pencereden bakarız hayata. O pencerenin ne kadar açık ya da kapalı olduğu, elbette kişilere göre farklılıklar gösterir.

Ama bazılarımızda, zihinlerinde olması gereken o örtünün yerinde yeller esiyordur nedense. Karşılaştıkları bir insan, okudukları bir kitap, duydukları bir melodi, o insanların zihninden o örtüyü çekip almıştır sanki. Ya da tam tersi, bilinçli bir çabayla çeşitli acılar ve zorluklar göğüslenerek açılmıştır tüm o pencereler. Belki de sanatın ve edebiyatın sahip olduğu sır budur: Ya sahip olduğumuz örtüyü çekip alır ya da daha süslü ve sağlam bir örtüyle kaplar zihnimizi.

Bülent Kale’nin çevirip hazırladığı Uruguaylı gazeteci-yazar Eduardo Galeano’nun denemelerinden oluşan Biz Hayır Diyoruz adlı seçki, dünyaya çıplak gözlerle bakan bir yazarın kaleminden, dünyaya çıplak gözlerle bakma fırsatı veriyor bize. Ama bu bakış, güzellikleri daha güzel, çirkinlikleri daha çirkin göstereceği için bazı riskleri de barındırıyor içinde.

Daha önce fark etmediğimiz, fark etsek bile umursamadığımız oyunlar, yalanlar, haksızlıklar, biz onlara açık bir zihinle bakınca, bir uğursuzluk gibi peşimize takılabilir örneğin. Bu uğursuzluktan kurtulmak için ya onunla hesaplaşmamız ya da yeni bir örtü edinmemiz gerekir kendimize.

Galeano, hesaplaşmayı seçmiş bir aydın ve yazar… Bunu yaptığı için de, cezaevi ve sürgün hayatıyla tanışmış, sevdiklerini kaybetmiş, kendi deyişiyle pek çok kere ölüp yeniden doğmak zorunda bırakılmıştır. Ama ne kadar ölse ve yeniden doğsa da, güzellikler karşısında hayrete düşme ve alçaklıklar karşısında öfkelenme yeteneği’ni koruyabilmeyi ve onu güldürmeyen hiçbir şeyi ciddiye almaması gerektiğini de unutmaz hiçbir zaman.

Galeano kitapta yer alan denemelerinde, hesaplaşmaya önce “Bir Otoportre İçin Notlar” başlığı altında kendisinden başlıyor. Ardından Irak savaşından Zidane’ın Dünya Kupası’nda attığı kafaya kadar pek çok siyasi ve sosyal meseleyle hesaplaşmasına tanık oluyoruz.

Ama bu hesaplaşmalar, kısa ve yoğun metinler aracılığıyla çoklu bir bakış içinde gerçekleşiyor. Bir Uruguaylı olarak, futbolcu olamadığı için yazar olduğunu söyleyen Galeano, adeta usta bir golcünün soğukkanlılığı ile cümlelerini sıralıyor, olaylara ve düşüncelere çalımlar atarak.

Gazeteciliği, edebiyatın şiir ve öykü gibi bir türü olarak gören, hatta türler arası bir üslupla sade ve sahici bir dil kullanarak yazılarını etkili kılan Galeano, herkesin ilgisini çekebilecek meseleler üzerinden insanlığın temel sorunlarını tartışıyor. Üstelik bunu, kitapta yer alan “Küba Ağrısı” adlı denemesinde olduğu gibi, hem ABD’nin hem de Küba’nın insan hakları ihlallerine aynı sertlikte karşı çıkarak, olabildiğince tarafsız ve yalın bir biçimde yapıyor.

Sebastiao Salgado’nun fotoğraflarından yola çıkarak yazdığı “Işık Çöplüğün Sırrıdır” adlı denemesinde olduğu gibi, Galeano deneme türünün sınırlarını alabildiğine genişleten, yarattığı imgesel zenginlikle toplumsal meseleleri yoğurduğu bu çarpıcı metinlerle, çağımızın bir ermişi olarak değerlendirilmeyi belki de en çok hak eden isimlerden birisi.

Laf kalabalığını sevmeyen, sessizlikten daha değerli olduğuna inanmadığı hiçbir sözü asla söylemeyen Galeano’ya kulak vermekte fayda var. Bir şeylere “Hayır” diyebilmenin erdemini yaşamak için…

atlar yel gibi götürür insanı

Öykümüz, yorgun ve yaralı bir at mıydı?

Düşmüş.

Unutulmuş.

Onca yoldan sonra kimsenin dönüp bakmayı istemediği kuytulukta, yine de gülümseyerek ve alnına düşen perçemleri savurarak izliyor muydu hayatı?

Öykümüz, gökyüzündeki “yok” tavlasından uzun kişnemesiyle çitleri aşıp onu görmezden gelenlere rağmen delikanlı kanını sıcak tutacak mıydı?

Peki, öykümüzün en güzel yelelerine tutunup koşanlardan değil miydi Orhan Duru?

Hafif süvari, yakışıklı çizmeleri ve omuzları parlayan deri ceketiyle doru donlu atın üzerinde en ustaca eğer boşaltırken okumuştuk ya, biz onu.

“Öykü yazmama hali normal bir haldir. Sanatçılar, yaratıcı eylemlerde bulananlar, bu normal halin dışına çıkmak ister. Unutmayalım Napolyon da savaş normal, barış anormal haldir demişti… İnsan varlığını kanıtlamaya çalışır. Öykücü de kendi varlığını kanıtlamak için öykü yazar.” S.39

Bütün o hır gürün, geçim derdinin, kimi zaman dikenli ayaklarıyla üzerimizde yürüyen korku sisinin arasından sıyrılıp normal olmayanı yapanlar için bu sözler.

İnsan ve varlık kaygısını dert edinmiş, söyleyecek çok şeyi olanlar için.

Kendinden yola çıkıp iki adım sonra özünü de dışlayan ve varlığından uzaklaştıkça onu anlamak için sarındığı kurmacanın içinden sorularını soran; sormakla kalmayıp onları açık yaraları gibi ahaliye gösteren öykücü için.

Öykücünün karnı yarıla, zarı yırtılmamış kırk sözü çıka.

Öykücü sözünü sorularıyla sular.

Çok meraklıdır o.

Çok korkar bu yüzden zamandan.

Zaman bu dünyada “sınır” demektir.

Eski dünyanın gidip dayandığı ve inat edenlerin sonsuza dek düşecekleri düzlüğün keskin kenarları gibidir.

Zaman, ölümlü olduğumuzu mühür gibi vurur avuçlarımıza.

Ve ölüm, daha soramadıklarımız için beklemez bizi. 

Kim açacak o zaman heybemizi?

Cevapları değil soruları severiz.

Üstelik “bilenlere” kim inanır?

“Yıllar boyunca tüm doğruları bildiğini, gerçeğin iç yüzünü kavradığını belirtenlerden bunu yaşamında bir kalıba oturtup işin içinden çıkanlardan hiç hoşlanmadım. Dünyanın sırrını çözdüğünü sananlardan çok çekti insanlık. Ama insanoğlunun eğilimi de böyle. İşin kolayına kaçmak ve bir çırpıda çözüm bulmak istiyor. Bunu yapınca rahatlıyor. Bizim görevimiz ise bu değil. Bir yazar, bilinmezin belki de hiç bilinmeyecek olanın peşinde koşarken; doğrulara eriştiğini öne sürenlere ve tüm sorunları formüllere indirgeyenlere karşı uğraş vermeli.” S.49

Sorularını diliyle dokur ama düş gücüyle giydirir öykücü.

Hiç gidilmeyen kayayı bulmak ve omuzlayıp altına bakmak ister.

Atını eyerlemez.

Onunla beraber koşmayı öğrenir.

Düşlerini dizginlemez, bacaklarından akan sıcaklıkla ona yön verir.

Çok yumuşak.

Sevgiliye dokunur gibi.

“Öykü düş gücü ister. Öykü hem düşlerden hem de yaşamdan kaynaklanır. Yalınlık, fantezi ve kurgu ister. Kimi zaman ayrıntılar üzerine kurulur ve yapılanır. Çağdaş öykücülük ise gizemli bir anlatımla bir arada gider. Kısaca öykücülük zor bir yazım türüdür. Kendini bırakmaya gelmez. Ulu orta ve düzensiz bir yöntem izleyemezsiniz. Üstelik yazarın belleği kendine özgü bir anlatım biçimine sahip olmasını da gerektirir.” S.23

Atımızın kıymeti onun terinden gelir.

Bizi derin çöllerden ve açıklık uçurumlardan geçirirken, herkesten uzak kendi günahlarımızın içinden kaçırırken sırtını kaplayan köpükler bu nedenle kutsaldır yazar için.

“Ben cambazlıktan çok, ilgi toplayan, derin gerçeklik duygusu veren, kendime özgü anlatımı olan öyküler yazmak isterim. Kısaca öykü yazımında kurgu ağırlığı önce gelir. Önce kurgu sonra anlatım ya da deyiş. Önemli olan bunlardır. Deyiş, öykücüyü bir anlamda yazar yapar. Kurgu ise yazarı öykücü yapar. Doğal olarak bu konularda düş gücü önde gelir.” S 53

Orhan Duru yarım asırdır sırtında o atın.

Daha da kalkacaklar şaha kuşkusuz.

“Bir yanılsama sanatıdır öykü bir bakıma(…) Bir illüzyonist nasıl silindir şapkasının içinden beklenmedik şeyler çıkarıyorsa, ben de öykülerimin içinden güvercinler ve tavşanlar çıkarıp şaşırtmak istiyorum!” s.63

*Orhan Duru, Yoksullar Geliyor

ahmet büke /9 Mart 08

****

Orhan Duru, Öykü Yazmanın Sırları, Karakutu Yayınları, Şubat 2008, 94 sayfa

Eduardo-Galeano - Latin Amerikanın Kesik Damarları

 Mutlu azınlığın doyması için yığınların açlıktan ölmesi gerekir.

Bakışlarını geriye çevirmiş bir peygamberdir tarih: Olmuş olandan hareketle ve olmuş olana karşıt olarak gelecek olanı haber verir.
Başarı hep geçici, felaket hep kalıcıdır.

Bertolt Brecht: Demokratik ülkelerde ekonominin şiddet özelliği fark edilmez; otoriter ülkelerde fark edilmeyen, şiddetin ekonomik özelliğidir.
Dünyamızda ve yaşadığımız çağda bir tek şirket, General Motors, Uruguay’ın çalışan nüfusuna eşit sayıda işçi istihdam etmekte ve bir yılda, Bolivya’nın gayrisafi milli hasılasının dört katını kazanmaktadır.
Brezilyalı bir işçi, Fransız bir işçinin 1 saatte kazandığı parayı kazanmak için 2,5 gün çalışmak zorundadır. Kuzey Amerikalı bir işçi, Rio de Janeiro’da çalışan bir işçinin 1 aylık ücretini, 10 saatten biraz fazla bir sürede kazanır. Yine Rio de Janeireolu bir işçi, 8 saatlik bir iş gününde, bir İngiliz ya da Alman işçisinin yarım saatte kazandığından daha az ücret alır.
Bizim olan bu dünyada, güçlü merkezler ve köle çevreler dünyasında, en azından şüphe uyandırmayan bir tek zenginlik bile yoktur.
Augusto Cochin: Bir şeker kristalinin tarihçesi aynı anda hem ekonomik, hem politik hem de ahlaki bir derstir.
Geçmişe saygı, gericilik gibi gelmiştir hep bana. Sağcılar geçmişi seçer; çünkü ölüleri yeğlerler: Sakin bir dünya, sakin bir çağ. Ayrıcalıklarını kalıtımla meşru kılan güçlüler geçmişe özlem duygusunu geliştirirler. Tarih, bir müzeyi gezer gibi okunur. Bu mumyalar koleksiyonu dolandırıcılıktan başka bir şey değildir. Bugünümüz konusunda olduğu gibi, geçmişimiz konusunda da bize yalan söyleniyor. Gerçekler bizden gizleniyor. Ezilenlere, ezenlerin yarattığı uzak, sersemlemiş ve kısır bir bellek maledilmeye çalışılıyor. Ezilenler böylelikle, başka bir seçenek yokmuş gibi, kendilerinin olmayan bir hayatı yaşamaya boyun eğeceklerdir.

Karl Marx: Serbest değişim taraftarlarının, bir ülkenin nasıl başka bir ülkenin sırtından zenginleştiğini anlamaktan aciz olmalarına şaşmamak gerekir. Çünkü bu adamlar, bir ülkede bir sınıfın diğer bir sınıfın sırtından nasıl zenginleştiğini anlamamak konusunda aynı derecede kararlıdırlar.
Çokuluslu tröstlerin şubeleri bir dünya sistemi içinde yer aldıklarından, bir ya da iki yıl, gerektiğinde daha da uzun bir süre boyunca para kaybetmeyi göze alabilirler. Bu nedenle fiyatları düşürür ve peşinde oldukları şirketlerin teslim olmasını beklerler. Bankalar da onlarla işbirliği yapar. Kısa süre sonra, ulusal şirket beyaz teslim bayrağını çeker. Yerel kapitalistler, galiplerin memuru haline gelir. Bazı durumlarda, eğer şanslıysa, şirketini sattığında karşılığını yabancı şirketin merkez kuruluşunun hisse senedi olarak alır ve hayatını bolluk içinde sürdürür.

Jose Marti: Satın alan ülke egemendir. Satan ülke de onun hizmetindedir.

Blas de Otero: Yazdıklarımın görülmesine izin vermiyorlar; çünkü gördüklerimi yazıyorum.
Kapalılık, derinliğin vazgeçilmez bir bedeli değildir.
Yazmanın nedeni, kafayı kurcalayan, bir sinek vızıltısı gibi uyku uyutmayan sorulara cevap vermeye çalışmaktır. Yazılanlar, cevaba duyulan toplumsal gereksinimle çakıştığı zaman ortak bir anlam kazanabilir.

Juan Pablo Perez Alfonso: Dikkat edin. Açlıktan ölündüğü gibi hazımsızlıktan da ölünebilir.
Altın arayıcılarının ırmak yataklarında bulup attıkları billursu taşların elmas olduğu sonradan anlaşılmıştı.
Smedley D. Butler: Bu ülkenin [ABD] en başarılı kuvvetinde, deniz piyade sınıfında asker olarak 33 yıl, 4 ay geçirdim. Asteğmenlikten tümgeneralliğe, hiyerarşinin tüm basamaklarında bulundum. Bütün bu süre boyunca, çoğu zaman büyük işadamları, Wall Street ve bankerler hesabına, kısacası kapitalizmin hizmetinde kiralık katillik yaptım. Örneğin 1914’te, Meksika’nın, özellikle Tampico’nun, ABD petrolcülerinin çıkarlarına kurban edilmesine yardım ettim. Haiti ve Küba’nın, National City Bank’ın faizini kolayca toplayabileceği yerler olmasına yardım ettim. 1909-1912 arasında, Nikaragua’nın tasfiyesinde uluslararası Brown Brothers bankasına yardım ettim. 1916’da ABD şeker endüstrisinin çıkarlarını korumak için Dominik Cumhuriyeti’ni işgal ettim. 1903’te, ABD meyve şirketleri yararına Honduras’ın sindirilmesine yardım ettim.

Jose Marti: Varlığını bir tek ürüne bağlamak, bir ulusun intiharıdır.

Bazı saf kişiler, ülkelerin sınırları içinde yer aldığına inanırlar hala. Bunlar Latin Amerika ekonomilerinin birleşmesinde ABD’nin parmağı olmadığına inananlardır. Bunun nedeni onlarca çok açıktır: ABD, Latin Amerika Serbest Ticaret Birliği ya da Orta Amerika Ortak Pazarı’na üye değildir. Aynı kişiler, Simon Bolivar’ın isteğine uygun olarak, birleşmenin Meksika sınırında bittiğini ileri sürerler. Bu basit ve iyi niyetli ölçütü savunanlar bellek yitimine uğramış olacaklar ki, bir korsan, tüccar, bankacı, deniz piyadesi, teknokrat, “yeşil bereli”, büyükelçi ve Kuzey Amerikan girişimcileri ordusunun uzun bir süre boyunca Güney Amerika halklarının çoğunun hayatını ve kaderini ellerinde tuttuğunu unutmaktalar. Bugün Latin Amerikan endüstrisinin imparatorluğun korkunç çarkında ezildiğini de. “Bizim” birliğimizin “kendi” gücü, ülkelerin azgelişmişlik ve bağımlılık yapılarından kopmadığı için, köleliklerini geliştirdikleri ölçüde sağlamlaşıyor.
Ocak 1978’de yapılan referandumda Pinochet diktatörlüğüne “evet” oyu, Şili bayrağının altına bir çarpı işareti çizilerek, “hayır” oyu ise siyah bir dikdörtgenin altına çarpı işareti çizilerek veriliyordu.

Aparicio Mendez: Ülkeyi politika tutkunluğu dramından kurtarmaya çalışıyoruz. İyi bir yurttaş diktatörlüklerden söz etmez, diktatörlükleri düşünmez ve insan haklarına sahip çıkmaz.
Unutmamak gerekir ki, kapitalist toplumların tersine, sosyalist toplumlarda, işçiler işsizlik korkusu ya da kıskançlıkla hareket etmezler. Onları harekete geçiren, dayanışma, toplu sorumluluk, insanı bencillikten kurtaran görev ve hakların bilincidir. Bir ulusun bilinci bir gecede değişmez.
Kübalılar devrimle, saldırılar ve karşı saldırılarla, Washington ve Havana arasındaki darbeler ve karşı darbelerle, devrimin sosyal adalet vaatleri gerçekleştikçe radikalleştiler. 170 hastane ve bir o kadar da poliklinik kuruldu. Devlet, sağlık hizmetlerinin ücretsiz olmasını sağladı. Yüksek öğrenim kurumlarına devam edenlerin sayısı üç katına çıktı. Eğitim de parasız oldu. Üç yüz binden fazla çocuk ve genç burslardan yararlanır hale getirildi, yatılı okul ve kreş sayısı artırıldı. Nüfusun büyük bir bölümü kira ödemiyor, su, elektrik, telefon ve cenaze hizmetleri de ücretsiz; tıpkı spor etkinlikleri gibi. Sosyal hizmetlere yapılan harcamalar birkaç yılda beş katına çıktı. Ancak herkesin okula gidip ayağında pabucu olduğu günümüzde, gereksinimler geometrik bir hızda artarken üretim ancak aritmetik hızda artabiliyor. Artık birkaç kişi için değil, herkes için söz konusu olan tüketimin baskısı da Küba’yı ihracatını artırmaya zorluyor. Küba’da en büyük gelir kaynağı hala şeker. Azgelişmişlik, gelişmenin bir aşaması değil, bir sonucudur. Latin Amerika’nın azgelişmişliği başka ülkelerin gelişmesinden kaynaklanmıştır ve bu ülkelerin gelişmesinin devamını sağlamaktadır. Uluslararası kölelik işlevi yüzünden güçsüz, doğuştan can çekişen sistem koftur. Kendini kader sanır ve sonsuzlukla özdeşleşmeye çalışır. Değişik olduklarından bütün bellekler bozguncudur, geleceğe yönelik projeler de öyle. Sistem, modelini, karıncaların değişmez toplumunda arar. Bu yüzden de, sürekli değişim halinde olan insanların tarihiyle bağdaşmaz. Ayrıca, insanların tarihinde her yıkıcı hareket, karşılığını er ya da geç yaratıcı bir harekette bulur.
Bugünkü birleşme bizi köklerimize götürmüyor, amaçlarımıza yaklaştırmıyor. Simon Bolivar doğru çıkan bir kehanette bulunmuş, ABD’nin özgürlük adına Amerika’ya sefalet saçmakla görevlendirildiğini belirtmişti. General Motors ve IBM, bu savaşta düşen birlik ve özgürlük bayraklarını bizim yerimize kaldırmak inceliğini göstermeyecektir. Geçmişin ihanete uğramış kahramanlarının ülkülerini gerçekleştirecek olanlar bugünün hainleri değildir. Latin Amerika’nın yeniden canlandırılması sürecinde denizin dibine atılması gereken yığınla çürümüş, kokuşmuş şey vardır. Ezilmişlerin, onuru kırılmışların, lanetlilerin payına düşmekte bu görev. Latin Amerika’nın ulusal davası, her şeyden önce toplumsal bir davadır. Latin Amerika’nın yeniden doğabilmesi için, önce efendilerini bir bir devirmesi gerekir. Başkaldırı ve değişim çağı başlıyor. Bazıları, yazgının tanrıların elinde olduğunu sanıyor; ama gerçekte, insanların bilincinde bir meydan okuma olarak biçimleniyor.
Unutmamak gerekir ki, kırsal bölgeler yalnız yoksulluk kaynağı değil, aynı zamanda birer isyan kaynağıdır. Yığınların görünürdeki boyun eğmişliğinin ardında toplumsal çelişkiler zamanla keskinleşir. ALINTI

“Gizli evcilleşme çağımızı tehdit ediyor” Sema Kaygusuz

Dünya Yazarlar Konferansı Konuşması

Sema Kaygusuz

Kabul etmeliyiz ki, rastladığımız bütün güzellikler kuşkulu. Devletler edebiyat çevirileri için fon ayırıyor, resmi bakanlıklar sinemaya destek veriyor, uluslararası organizasyonlar devasa kültür projelerine yatırım yapıyor, yüksek sosyeteye hizmet veren giyim firmaları sanat galerileri açıyor ve böylece her yaratıcı eylem kontrol altına alınıyor. Vatandaşlık tabiiyetiyle sisteme paçasını kaptıran sanatçı, duymak istenileni söyleyen uzlaşmacı bir role davet ediliyor. Huzursuz etmeyecek ölçüde yaramaz, sempati duyulacak kadar çılgın, makul ölçüde deli sanatçılar… Çağımızı tehdit eden işte bu gizli evcilleşmedir. Ulusla başlayıp vatandaşlıkla tamamına eren evcillik.

Önce haysiyet, sonra sanat…

Bu yazı, ulusal edebiyat çerçevesinin insanın ruhsal evreni ile kıyaslanınca dar bir çerçeve olduğunu hatırlatmaktadır. Ulusçuluk, milliyetçilik devletlerin projesidir. Geç Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti sırasında Milli Edebiyat ve Türkleri kökenleştirmeye hizmet eden ideolojik bir edebiyat türemiştir. Ne var ki bu akımlar edebiyata değil siyasi fikirlere hizmet eder. Oysa ki bir söz varlığı olan insan, ancak bir diyaloğun parçası olduğunda kendi dünyasını anlamlandırabilir. İnsan dilini paylaşır. Ve bu dil gerçekte onu bir yerli yaptığı gibi, sadece kendi memleketinin değil dünyanın yerlisi yapar. Vaktiyle ulusçu fikirlerle toplumları birbirinden ayıran sistem, şimdiki tek kültürcü/merkeziyetçi kapitalist anlayışla sanatçıları birer kendi yerinin yerlisi vatandaşlar haline getiriyor. Bu bağlamda sanatçının bağımsızlığı, sanat eserinin özgünlüğü daima kuşkuludur. Nasıl ki ideolojik olarak güdülenmiş yazar, gerçekte sadece memur ise; bugün yerel bir temsilciliğe indirgenen yazar da sadece duymak istenileni aktaran bir evcilliğin ötesine geçemeyecektir.

İnsanın dilsel bir varlık olarak kendilik bilincine vardığı çarpıcı anlardan belki de en önemlisi başkasını dinlediği, başkasıyla söyleştiği anlardır. Söyleşiye katılan kişi, sözcükler eşliğinde zamanı ve mekanı yeni bir boyutta yeniden kavrar.

Dinlemek ve söylemek o sırada orada bulunmaktan öte, o sırada orada geçen sözle damgalanmaktır. Almancanın eşsiz şairi Hölderlin’in dizelerinde şöyle geçer:

İnsan pek çok şey yaşadı

Ve birçok göksel şeyi adlandırdı

Bir diyalog olduğumuz

Ve birbirimizi duyabildiğimizden beri 

[Friedensfeier (bahar 1801-1803’ün sonu), üçüncü baskı son kıta]

Peki “birçok göksel şeyi adlandıran” bizi “bir diyalog” yapan ortak kaynak nedir? Ortak ruhsallığımız mı, ortak coğrafyamız mı, uygarlığımız mı, kültürümüz mü, yoksa ortak dilimiz mi? Bana kalırsa bizi bir diyolog yapan ilk düzlem, ortak ruhsallığımızdır. Dilsel, ulusal bütün aidiyetleri aşan ortak bir ruhsallıktan söz ediyorum.

Bir dil varlığı olarak insan ne zaman bir anlatının nesnesi olsa, aynı zamanda o anlatının mecazı haline de gelir ve edebiyat sadece insanı değil dünyadaki bütün şeyleri anlamlı bir özneye dönüştürür. Anlatının nesnesi taş bile olsa o taş ‘kendi başına her şey olan bir taş’tır. İnsan nereye baksa kendi özünü gördüğüne göre her yazar/anlatıcı aynı zamanda evrensel bir öze de dikkat çeker. Üstelik insan sadece diliyle değil, bütün varlığıyla söyler. Elleriyle, gözleriyle, bedenin dansıyla, inişli çıkışla sesiyle, en önemlisi belleğiyle de dile gelir.

Yıllar önce Yunanistan’ın güzel adası Rodos’ta bir gece kulübüne gitmiştim. Saat sabahın dördüydü, klüpteki herkes sarhoş, eğleniyor, dans ediyordu. Bir ara tuvalete gittiğimde lavabonun başında ağlayan bir kadınla karşılaştım. Ellerimi yıkarken aynadan onunla göz göze geldim. Kadının yüzündeki keder benim için çok tanıdıktı. Bu göz temasıyla birlikte kadın nefes almadan konuşmaya başladı.

Biliyorsunuz söz, aynı zamanda güftedir. O kadını dinlerken sarhoşlukla yayvanlaşan bir Yunanca’dan çok daha fazlasını, “s” sesinin uyak düştüğü müzikal bir hikâyeyi dinliyordum, elbette tek kelimesini anlamadan. Kadın o kadar hızlı konuşuyordu ki ona Yunanca bilmediğimi söylemeye fırsat bulamadım. Zaten bir kaç saniye içinde onun tek ihtiyacının bir yabancıya –başkası olan bir yabancıya- konuşmak istediğini farketmiştim. Kadının konuşması dakikalar sürdü. Hırçın, yılgın, hayal kırıklığıyla dolu bu birkaç dakikalık yakınma sırasında, nişanlısının kulüpte eski kızarkadaşına rastlayınca bütün ilgisini ona yönelttiğini, öbür kadının da bu karşılaşmayı fırsat bilerek adama ne cilveler yaptığını kılı kılına anlamasam da aşağı yukarı sezmiştim.

Yunanlı kadınla aramızdaki ortak şey dil değil, üsluptu. Söz değil tavır, hâl ve Ege bölgesini baştan başa saran yaşantının bedenlerimize dövmelenmiş tarihiydi.

Aramızda gerçek bir diyalog olmasa da anlamlı bir kesişme vardı. Çok iyi çevrilmiş edebi bir metni okur gibi, kendi kültürel, dilsel kodlarımla onun kodlarını kendime deşifre ediyordum.

Bu anıyı anlatmamın sebebi çevirinin doğal bir eylem olduğunu, entelektüel bir çaba olmazdan önce beklenmedik bir kapılma, hatta yoldan çıkma hali olduğunu örnekleyebilmektir. Bazen merak ederim, çevirmenlik gibi bir maharetimiz varken acaba dünyada bir dilden başka bir dile çevrilememiş bir duygu kırıntısı kalmış mıdır?

Hannah Arendt’nin dediği gibi “Dünya insanlardan oluştuğu için insani değildir, ve sırf içinde insan sesi yankılanıyor diye de insani olmaz; yalnızca söylemin nesnesi olduğu zaman insani olur.” [H.Arendt, Men in dark Times, Harcourt Brace Jovanovich, San Diego, New York 1968 s.25]

Hal böyleyken, söylemin nesnesi hangi yakarış, hangi inilti veya sevinç, hangi ilenç veya haykırış, bize gerçeğe tahammül edebilme gücü veren hangi hikâye sadece çıktığı kaynağa asılı kalır? Çevrile çevrile dünyayı dolaşan hikâyelerin canlı kalma gücü, ortak ruhsallığımızdan ileri gelir.

Ulusal Edebiyat olarak çizilen çerçeve, dil birliği açısından anlaşılabilse de, bence hiçbir dil ulusla tanımlanamaz. Çünkü dil soydaşlara değil topluluklara aittir.

Ayrıca bir dilin içinde farklı dillerden devşirme söz dağarcıkları olduğu gibi, iç içe erimiş başka dilleri de konuk eder. Sözgelimi Türkçenin bünyesinde Arapçadan Farsçaya, Rumcadan Kürtçeye, Fransızcadan İngilizceye oldukça geniş söz dağarları mevcuttur. Öte yandan güçlü edebiyat metinlerini Ulusal Edebiyat çekmecesine kaldırmanın pek bir zihinsel yardımı da yoktur. Yalnız, tam bu noktada bir önlem almam gerekiyor. Lirik söz dizimleriyle Türk Edebiyatı, dünya edebiyatına eşsiz edebi türler kazandıran Japon Edebiyatı veya ilk düzyazı metinleriyle aslında roman türünün atası olan Çin Edebiyatı gibi tasniflere okur olarak şahsen bir itirazım olamaz. Tam tersine bu tanımlamaları çoğulluğun ve çeşitliğiliğin anahtarları olarak görürüm. Benim için itiraz noktası halkların edebiyatı üstünden bir ulus tasarlamak, edebiyatı araçsallaştırarak toplum mühendisliğine soyunmakta başlıyor.

Türk Edebiyatı’nın geçirdiği Türkçü yönelimler, tam da sözünü ettiğim  toplum mühendisliğini kanıtlar niteliktedir. Geç Osmanlı dönemi 1908 Meşrutiyet  hareketiyle birlikte edebiyatta milli kaynaklara dönmeyi ilke edinen adlı adınca “Milli  Edebiyat” diye bir akım doğmuştur. Edebiyatta milli kaynaklara dönme düşüncesiyle  ideolojik olarak güdülenmiş bu yönelim, dilde sadeleşme, aruz vezni yerine hece  vezni kullanma, yerli hayatı yansıtma gibi milliyetçi bir perspektif sunar. Bu milli  hareketin edebi üretimleri paradoksal olarak Fransız, Rus ve İngiliz Edebiyatı’nın  etkisinde yazılmıştır. Daha sonra, toplumsal sorunları vurgulayan sosyal gerçekçi  edebiyatın yanısıra 1960’lı yıllarda doğan Türkçü bir yönelim var ki, o dönem yazılan  kitaplar Türkiye toplumunun kollektif kimlik endişesini açığa vururcasına Türklüğün kökenlerine odaklı anlatılardan oluşur. [Bu konuda Murat Belge’nin “Genesis-Büyük Ulusal Anlatı ve Türklerin Kökeni” adlı kitabı çarpıcı bir incelemedir.] Tarihi unsurları saptıran, hamaset dolu, başka milletleri aşağılayan bu akımın sığlığına ve gelip geçiciliğine rağmen nasıl kalıcı izler bıraktığını günümüzde görmek zor değil. Toplulumumuzdaki Türk-Sünni eşleşmesinin zihinsel bir gen haline gelmesi, önü alınamaz nefret, yabancı korkusu, etnik unsurlara ve azınlık dinlerine karşı takınılan dışlayıcı dil ve düşmanlıkta, bu dönemin güdümlü yazarlarının herhalde payı vardır. Neyse ki gerçek edebiyat ancak özgür ve özgün olduğu sürece canlı kalır. Onca zihinsel dayatmaya rağmen bugün güçlü bir Türk edebiyatı oluşmuşsa, edebiyatı taçlandıran bağımsız yazarların entellektüel haysiyetleri sayesinde olmuştur. Zamanı incitmekten korkmayan, katliamlarla yüzleşen, muhafazakar hassasiyetlere sırt çeviren, faşizme direnen, kültürün altını oyan, resmi tarih algısında yara açan, kimlik politikalarını alaşağı eden, her türlü cinsiyetçi, heteroseksist, homofobik düşünce biçimlerine karşı tetikte olan yazarlar sayesinde bugün hatırı sayılır bir Türkçe edebiyattan söz edebiliriz. Eğer biz bugün özgüvenle ve müdanasızca yazı yazabiliyorsak, vaktiyle yazıyı varoluşsal bir eylem olarak gerçekleştiren özgürlükçü yazar atalarımız sayesindedir.

Kişisel olarak kendi yazarlık dinamiğimin kökeninden söz etmem gerekirse, doğal olarak ulusal edebiyat çerçevesinin dışına çıkmam gerekir. Zaten dünyanın bütün yazarları gerçekte vatansızdır. Ben de birçokları gibi teskin edilemez bir gurbetlik duygusu, sürgünlük kederi, doğadan koparılmış olmanın iç sıkıntısı, sıradüzenli zamana ayak uyduramamaya içkin parçalanmışlık duygusuyla uyumsuzluk çekerim. Öte yandan, belleksel bir varlık olarak kendime zihinsel bir çerçeve çizmeye kalkıştığım zaman, Akdeniz havzasından Mezopotamya’ya, Orta Doğu’dan Anadolu’ya geniş ve tarihsel olarak köklü bir coğrafyanın yerlisi olmaktan ötürü narsistik bir doygunluk duygusuyla teselli bulurum. Kısacası kadim olan sayesinde yurtsuzluk duygusuna göğüs gerebiliyorum. Bu zihinsel coğrafya, bütün semavi dinleri, temas ettiğim bütün Yunanlı tanrıları, Sümer’den kalan mitleri, İranlı şairleri, Arap filozofları, Yahudi kabalistleri, Ermeni masallarını, Kürt dengbejlerini, Helen mimarisini, zeytin ehli Rum çifçilerin doğa bilgisini, Türkmen boylarının Şamanistik geleneklerini, Çingene şarkılarını ve daha nice halkın melekelerini ve anlatılarını içerir. Gelin görün ki Türkiye’nin dışına çıkar çıkmaz, yalnızca ve yalnızca Türk ve Müslüman bir kadın yazar olmakla işaretlenir bazı edebiyat ortamlarına sadece bu işaretle kabul edilirim. Vurgu hep bu yöndedir. Sürekli İslamiyet konusunda sorulara maruz kalırım. Endonezya’daki Ubud Festivalinde Arap masal kahramanı Sinbad’dan söz etmemi isterler, Almanya’da İslamafobi tartışmalarına davet edilirim, laiklik ilkesiyle tanınan Fransa’da Liberation gazetesinde Müslüman bir ülkede kadın olmak gibi son derece antilaik bir yaklaşımı tartışmak zorunda kalırım. Mesele konular değil, mesele bu konular aracılığıyla “bir temsilci”ye indirgenmektir. Aşmam gereken sorulardan fırsat kalırsa, avına atlayan kedi çevikliğiyle bir çırpıda kendi edebi anlayışımdan söz ederim. Türkiye’deki zihinsel kalıplar, ulusçu düşünüşün dayattığı dil alışkanlıkları, vasatlığın iktidar olduğu basitleştirici tutumlar, popüler kültürün kıyıcılığı, her gün uğradığım cinsiyetçi yaklaşımlar, yazarla okur arasındaki uçurum yetmezmiş gibi, yurt dışında da sonu gelmez önyargılar ve eksik bilgilerle donatılmış başka bir Türkiye algısıyla baş etmek zorunda kalırım. Diyeceğim, benim için ülke denilen mevhum içimde bir dert, dışımda günbegün ağırlaşan bir kamburdur. Onu ne temsil etmek isterim ne de onun tarafından temsil edilmek. Hele ki dünyadaki bütün seyri halklardan halklara geçmek şeklinde algılayan biri olarak, bir ülkenin sınırından başka bir ülkenin sınırına geçmek, benim için daimi bir hezimettir.

Tam da bu noktada bir pasaport ve ancak vizeyle başka ülkeye giriş yapan yazarın her an tehdit altında olan bağımsızlığını tanımak ve o bağımsızlığa saygı göstermek bana göre basit bir terbiye kuralı değil, ahlaki bir tutumdur. Yapıtını temsil eden sanatçıya, merkeziyetçi ve tekkültürcü bir çerçeveden baktığımız zaman görebileceğimiz kişi yalnızca bir vatandaş olacaktır. Bugünkü postmodern kapitalist sistemin bütün dünyanın yerlilerine önerdiği yaşama biçimi, aslında sadece vatandaşlık kurumudur. Dolayısıyla sanatçıyı dolaşıma sokan bütün kurumların, yayınevlerinin, editörlerin, kültür ve sanat ideologlarının, akademisyenlerin samimi demokratlıkları yaşamsal bir önem taşıyor.

Kabul etmeliyiz ki, rastladığımız bütün güzellikler kuşkulu. Devletler edebiyat çevirileri için fon ayırıyor, resmi bakanlıklar sinemaya destek veriyor, uluslararası organizasyonlar devasa kültür projelerine yatırım yapıyor, yüksek sosyeteye hizmet veren giyim firmaları sanat galerileri açıyor ve böylece her yaratıcı eylem kontrol altına alınıyor. Vatandaşlık tabiiyetiyle sisteme paçasını kaptıran sanatçı, duymak istenileni söyleyen uzlaşmacı bir role davet ediliyor. Huzursuz etmeyecek ölçüde yaramaz, sempati duyulacak kadar çılgın, makul ölçüde deli sanatçılar… Çağımızı tehdit eden işte bu gizli evcilleşmedir. Ulusla başlayıp vatandaşlıkla tamamına eren evcillik. Ancak hatırlamalıyız ki Afganistan’da yağmalanan arkeolojik eserler bir Avrupa şehrinin müzesinde sergileniyorsa, her güzelliğe uluslarası savaşların gölgesi düşmüş ve düşecek demektir. Tam da bu noktada sanat taşıyıcısının haysiyeti, sanat nesnesinin güzelliğinden çok daha elzemdir. Hölderlin’in emanet ettiği gibi göksel şeylere ad vermeye devam edeceksek, önce haysiyetimize sahip çıkmalı, daha sonra biz, hepimiz, beraberce diyaloğun ta kendisi olmalıyız.

UNESCO’nun ‘Edebiyat Kenti’ unvanı verdiği Edinburgh’ta 2012 Ağustos’unda başlayan Edinburgh Dünya Yazarlar Konferansı’nın bu yılki konuşmacıları arasında olan Sema Kaygusuz’un 27 Şubat 2013 tarihli konuşmasının Türkçe çevirisi.

*Fotoğraf: Muhsin Akgün

Ermenistan’da Bir Türkiyeli

Agos Kitap/Kirk, Mayıs 2009

Bercuhi Berberyan, Ermenistan’da Bir Türkiyeli, İstanbul: Metis, Mart 2009.

Bercuhi Berberyan’ın Ermenistan’da Bir Türkiyeli adıyla yayımlanan gezi notları, nihayetinde on günlük bir seyahatin ürünü. İlk kez yurtdışına çıkan biri, ilk kez ziyaret ettiği bir ülke hakkında on günde ne kadar fikir sahibi olabilirse, o memlekette akıp giden hayata ne kadar nüfuz edebilirse, insanları, âdetleri ne kadar objektif bir gözle değerlendirebilirse, Berberyan da o kadar fikir sahibi, o kadar vâkıf ve o kadar objektif.

Ermenistan’da Bir Türkiyeli, benzer pek çok kitap gibi, yazarın algı süzgeçlerinden süzüldüğü şekliyle anlatıyor ziyaret edilen diyarı. Olan bitenler, gidilen görülen yerler Berberyan’ın gördüğü, görmeye hazır olduğu ve görmek istediği şekliyle yansıyor sayfalara. Onun yaşam birikiminin, yapıp ettiklerinin, kendini nasıl bir insan olarak var ettiğinin, Ermenistan’ın ve Ermenistan halkının bugüne kadarki yüzlerce yıllık macerasıyla hepi topu on günlük kesişimine tanık oluyoruz kitap boyunca, fazlasına değil.

Görünüşte, eğlencelik diye bir çırpıda okunabilecek, insanın zihnini fazlaca yormayan, moda deyişle ‘light’ bir seyahat kitabı bu. İlginç de... Zira anlatının öznesi, “vatanı bildiği yerde vatandaş sayılmayan” Türkiyeli bir Ermeni; gidilen yerse, “vatanı sanılan” ama “vatan sayamadığı” Ermenistan. Berberyan’ın Agos’taki sütünundan tanıdığımız üslup hâkim kitaba. Samimi, senli benli, teklifsiz, doğrudan, sade. Her şey, bu tarz bir seyahat kitabında olması gerektiği gibi belki de.

Peki neden kolay akmıyor bu olması gerektiği gibi, sade, basit, ‘light’ kitap? Neden sık sık elden bırakmak gerekiyor? Neden bir seyahat kitabı değil de ağır bir teorik metinmişçesine, satırların altını çizmek, kelimeleri daireler içine almak, sayfa boşluklarını soru işaretleriyle doldurmak istiyor insan? Konusuna, sunuluşuna, samimiyetine itiraz etmenin mümkün olmadığı, yazarının deyişiyle bir “duygu kitabı” olan bu metin, neden yutması zor bir lokmaya dönüşüyor okudukça?

Çünkü Berberyan’ın Ermenistan’a ve Ermenistanlılara bakışında, oryantalizm sosuna bulanmış, ağır bir seçkinciliğin izleri var. Çünkü yazar, olay ve olguları genel bağlamları içinde değerlendirmekte zaaf gösteriyor, kültürel farklılıkları göreceli bir perspektifle ele almıyor; onları mutlak, insanların ve toplumların özüne ait karakteristik özellikler olarak görmeye meylediyor. Tıpkı bir oryantalist seyyahın, ziyaret ettiği ‘otantik Şark’a bakışı gibi, mercek altına aldığı halkı betimler, anlamaya çalışırken, onunla bir hiyerarşi, bir tahakküm ilişkisi kuruyor. Berberyan zaten, bilinçli ya da bilinçsiz olarak, tıpkı oryantalisler gibi, baktığı her yerde, o tahakküm ilişkisini yeniden kurmaya yarayacak ipuçları arıyor. İnsanlarla “empati yaparken” bile nalıncı keseri gibi hep kendine yontuyor.

Halbuki yazarın çıkış noktası son derece haklı: Vatan bildiği yerde (Türkiye’de) vatandaş sayılmıyor, vatanı sanılan yeri (Ermenistan’ı) vatan sayamıyor. Kitap, vatanı sanılan ama vatan sayamadığı yere yolculuğunda hissettiklerini, vatan bildiği ama vatandaş sayılmadığı yerdeki vatandaşlarına anlatmak üzere kaleme alınmış. Ancak bu yanlış denklemin yükü yazarın benliğini o derece esir almış ki, vatanı sanılan yerin aslında vatanı olmadığını, kendisinin oraya salt bir turist olarak gittiğini anlatma çabası, onun vatanı sanılan yerle kurabileceği ilişkiye dair sonsuz sayıda ihtimalin en başat belirleyeni haline gelmiş. Bu zaaf, metnin ruhunu adeta felce uğratmış. Ortaya çıkan metin, bir Türkiyeli’nin Ermenistan’a dair izlenimlerini anlatıyor, evet; ama belki ondan da çok, Ermenistan’ın onun vatanı olmadığını...

Bu durum, Türkiye’de Ermenileri cendereye alan siyasal baskılarla, düşmanca duygularla, onların sadakatine daima şüpheyle yaklaşılmasıyla açıklanmalı her şeyden önce. Yüzlerce, binlerce yıldır bu toprakların ortak kültürüne katkıda bulunan Ermenilerin sürekli yabancı unsurlar olarak gösterilmeye çalışılmasının, onlarda aidiyete dair bir hassasiyet yaratması, elbette anlaşılır.

Ancak, Berberyan’ın eserine hâkim olan seçkinci bakış nedeniyle, başka bir memleket söz konusu olduğunda kültürel farklılık, özgünlük, zenginlik olarak değerlendirilebilecek pek çok ayrıntı, yazarın ‘oraya’ ait olmadığını ve oradakilerden ne kadar üstün olduğunu ispat etmeye yarayan birer kanıta dönüşüyor. Bu vurgu, kitap boyunca tekrarlanıyor, tekrarlandıkça kabak tadı veriyor.

Yazarın, daha kitabın ilk sayfalarında bu seyahate çıkmayı nasıl hiç istemediğini anlatışı, onun Ermenistan’ı zihninde nereye oturttuğu hakkında fikir veriyor. İlk kez Türkiye dışına çıkacak olan Berberyan, “Bu kadar para harcasam Avrupa’ya giderim. Ay, bula bula Ermenistan’ı mı buldum ilk çıkış olarak?” diyor (s. 15). Oranın ‘başka’lığı, ‘yabancı’lığı metinde sürekli olarak vurgulanıyor: “Başka bir yer burası. Ben buralı değilim. (...) Başka türlü bir koku var şehirde. Yabancı.” (s. 20)

Yazar Ermenistanlılardan hiç hoşnut değil. Onları çirkin ve bilhassa kaba buluyor. Her nasılsa kaba olmayan, iyi yürekli Ermenistanlılarsa, onun sevimliliğine dayanamadığı için yelkenleri suya indirenler… Otelin kafesinde, kendisine ‘ora’nın kötü kahvesi yerine, ‘bura’nın güzel kahvesini pişirme inceliğini gösteren garson kız, yazar onu “tavla”dığı için öyle yapıyor mesela (s. 25). Veyahut restoranda, ‘ora’nın ağır kahvaltısı yerine ‘bura’nın otlu, domatesli kahvaltısından hazırlayan garsonları anlatırken, bu ayrıcalığı kapmış olmanın mutluluğuyla soruyor Berberyan: “Sempatik miyim ne?” (s. 53).

Güzellikler, iyilikler istisnai şeyler olarak anlatılır ve genellikle yazarın kişisel hasletleriyle, duyarlılığı, empati kurma çabasıyla açıklanırken, kötülükler, çirkinlikler alabildiğine genelleştiriliyor, mutlaklaştırılıyor:

“(D)aracık ve kısacık etekleri, iğrenç bir sarıya, kızıla boyalı, kötü kesilmiş saçları, her an sahneye çıkacaklarmış gibi, dudaklar kan kırmızı, gözler cart yeşil, gök mavisi, menekşe moru pırıltılı makyajlı, takma kirpikli, kalem kaşlı halleri (...) Ermenistanlı kadınlar güzel olur diyorlardı Türkiye’de. Biz niye hiçbirini göremedik bilmem. (...) Bir de neden ve nasıl oluyor da o kadar meme büyütüyorlar... akıl erecek gibi değil. İklimden midir nedir? Hemen hemen her kadın ulu ulu memelerle, adeta birer Kibele... (...) Kadınlar öyle süslü kokoş ya, erkekler de tam tersi. Kaba saba, hatta hanzo görünüşlü. Türkçeye yeni duhul olan deyimle “maganda” gibi çoğu.” (s. 27-8)

Kadınların memeleriyle ilgili tespit kitap boyunca çeşitli kereler çıkıyor okuyanın karşısına: “tabii ki ulu memeli, iri kadın” (s. 153); “bir dolu ulu memeli, gece kulübü makyajlı kokoş hatunla...” (s. 156)

Kafkasya coğrafyasına özgü et ağırlıklı sofra kültürü de, Berberyan’ın gadrinden kurtulamıyor. Yazar, bu dağlık memlekette, İstanbul’a, Ege’ye özgü tatları, zeytinyağlıları, salataları arıyor; bulamadıkça da öfkeleniyor: “Bir kere genel anlamda yemekleri zevksiz. Sebze yok. Zeytinyağlı yok (...) Durmadan et yiyorlar. Koca koca, kaba ve şekilsiz etler. Ermeni yemekleri Anadolu toprağının etkisiyle güzel olmuş bence, Ermenistanlılar sıfır.” (s. 72) “Adamların hiç salata kültürü yok bir kere. Domatesle salatalığı kaba kaba doğrayıp, kötü bir yağla limonlayınca ‘yaz salatası’ oluyor. Yeşillikleri ise öylece söğüş yiyorlar. Oysa ne güzel salatalar olur onlardan... bilmiyorlar.” (s. 73) “Ne biçim Ermeni bunlar yaa? Ermeni usulü zeytinyağlı dolma yapmasını bile bilmiyorlar.” (s. 155)

Bu gazaptan oralarda konuşulan Ermenice de kurtulamıyor. Berberyan, Ermenicenin iki ana lehçesinden biri olan Doğu Ermenicesini ısrarla hakir görüyor. “Şimdi bu Ermenistanlılar, Ermeniceyi bir tuhaf konuşuyorlar” diyerek girdiği bölümde, iki lehçe arasındaki farklılıkları, onların farklı coğrafi ve tarihsel koşullarda farklı kaynaklardan beslenebileceklerini, zaten onları iki ayrı lehçe yapanın da bu farklar olduğunu, her birinin kendine özgü bir değer taşıdığını anlamak istemiyor:

“(B)irçok sözcüğü yanlış kullanıyorlar. Ama bunu asla kabul etmiyorlar. Hatta başka bir dilden karışmış bazı sözcüklerin de Ermenice olduğunu iddia ediyorlar ısrarla. (...) Bizim bilip konuştuğumuz Ermenice onlarınkinden hem daha güzel. Hem daha doğru. Onların imlaları bile yanlış valla. Zaten imla filan bilmiyorlar ki!” (157-9)

Velhasılıkelam, Berberyan’ın kitabı, aslında Türkiye’de çok aşina olduğumuz türden bir ayrımcılıkla yaklaşıyor Ermenistanlılara. Bu tanıdık ayrımcı dil, kılık kıyafet gibi, ‘kültürel yozlaşma’ olarak değerlendirilen alışkanlıklar gibi, fiziksel özellikler gibi, dil gibi birtakım yaşamsal, kültürel meselelere, alışkanlık ve tercihlere yaklaşımıyla bir iktidar ve güç ilişkisi kuruyor. Berberyan da aynı yolu izleyerek kendini Ermenistanlılardan ayrıştırmaya, dahası, kimliğini, zevk ve beğenilerini, yaşam tarzını onlarınkinden yukarıda konumlandırmaya gayret ediyor. Bir an için, Doğulu kıyafetleri hor gören Batılıyı, lahmacunu veya türküleri zevksizlik olarak niteleyen seçkini, birilerinin saç-sakal kesimini veya başörtüsünü aşağılayan modern-kentliyi, Kürtçeyi dağ Türkçesi olarak kabul eden milliyetçiyi getirin gözlerinizin önüne... Berberyan’ın ayrımcılığının hangi kaynaklardan beslendiğini görürsünüz.

 

“Karşıdevrimciler”(*)

ERGİN YILDIZOĞLU’NUN KARŞIDEVRİMCİLER ÜZERİNE CUMHURİYET KİTAP’TA ÇIKAN YAZISI

13 Haziran 2008

“Karşıdevrimciler”(*)

Kaan Arslanoğlu’nun Nisan ayında yayımlanan Karşıdevrimciler başlıklı romanı, ilginç bir tarihsel ana, bu anın içinde yeniden patlak veren bir ideolojik kültürel mücadeleye denk geldi; hem de bir edebiyat yapıtına yakışır bir biçimde taraf olarak…

Bu yıl “1968 olayı”nın 40. Yıl dönümü dünyada daha önce hemen hiç görülmeyen bir ilgi, heves ve aynı zamanda kimi çevrelerde de büyük bir nefretle anılıyor. Bu “durum” bir rastlantı değil. “1968 olayı” söner, onunla yükselen devrimci dalga geri çekilirken, oluşan toplumsal şekillenmenin, ki ben bu şekillenmeyi tanımlarken “restorasyon” kavramını kullanmanın anlamlı olacağını düşünüyorum, yarattığı ekonomik, ideolojik hatta kültürel biçimler, yeni kimlikler, son yıllarda, giderek ve hızlanan bir biçimde etkinliklerini yitiriyorlar. Bu bağlamda bütünsel bir krizden, daha doğrusu kapitalizmin yapısal krizinin yine “bütünsel” (tüm çelişkilerin birden keskinleşmeye başladığı) bir tarihsel an yaratmaya başladığından söz edilebilir.

Bu “bütünsel” an içinde, Zizek’in bir deyimini ödünç alırsak, “sembolik sistemin verimliliğini” kaybetmeye, yeni anlam arayışlarının gündeme gelmeye başladığı söylenebilir. İşte “1968 olayı”na ilişkin bu canlı ilgi ve nefretin nedenlerini bu verimlilik kaybında aramak gerekiyor.

“1968 olayı” olarak bilinen kabaca 1967-73 arasını kapsayan dönemde Avrupa’dan Amerika’ya, Latin Amerika’dan Ortadoğu’ya, hatta Çin’e kadar, aydınlar, öğrenciler işçiler, birden bire, “yaşam dünyalarıyla” daha önce görülmeyen yoğunlukta ilgilenmeye, toplumsal yapıyı, verili sembolik verimliği, kurumları davranış biçimlerini ve vaat edilen gelecek “projelerini” sorgulamaya başladılar. Türkiye’de bu süreç bir askeri darbeyle kesintiye uğratılmaya çalışılmış olsa da 1970’lerin sonuna kadar devam etti, ancak ikinci ve çok daha şiddetli bir askeri darbeyle kesilebildi.

İnsanlar, bu sorgulama içinde toplumla, birbirleriyle yeni ilişkiler kurdular, yeni kurumlar, yeni söylemler, anlamlar oluşturdular, eleştirel teoriyi, insanlık kültürünün sınıfsal ilişkilere karşı mücadele geleneğini yeniden canlandırdılar.

Alain Badiou’nun son yıllarda giderek daha fazla ilgi çekmeye başlayan teorik ürünlerinin[[1]] ışığında yaklaştığımızda, “1968 olayı”nın, “yapı içinde” birden bire patlak verdiğini, bu patlamaya ait yeni bir “hakikati”, bu “hakikatin” de kendi öznesini yarattığını görebiliyoruz.

Bir başka açıdan yaklaşıldığında, olayın, “1968 olayı”nın, yapıya ait çok sayıda pasif bireyi aniden, hiç beklenmedik bir biçimde ve şiddetle yapıdan kopararak yeni “öznelere” dönüştürdüğünü de söyleyebiliriz. Bu yeni “doğan” özneler, yeni doğan “hakikate” sadakat beyan eden özneler olacaktı kaçınılmaz olarak.

“1968 olayı”, her “olay” gibi bitti. Ama yarattığı özneler tarih sahnesinde, bu sadakat ve sorumlukla yapıya karşı mücadeleye, diğer bir değişle sözcüğün gerçek anlamıyla siyaset (siyaset ancak yapıya karşı yapılır) yapmaya devam ettiler. Olaya baştan karşı olanlar da olayın toplumsal bellekte ve kurumlarda bıraktığı izlere ve bu öznelerin siyasi projelerine karşı direnmeye devam ettiler.

Ancak kısa sürede bir üçüncü kategorinin de oluşmaya başladığına şahit olduk. Bu kategoriyi giderek olayın gündeme getirdiği ya da yeniden canlandırdığı siyasi projeyi yadsımaya, ondan uzaklaşmaya, giderek de yapının içine geri dönerek özne olmaktan vazgeçmeye, hatta olaya karşı başından beri mücadele eden kesime katılmaya başlayanlar oluşturuyordu.

Bu “yapıya dönüş”, tam da Matrix filminde, yapıya (Matrix’e) karşı mücadelenin sıkıntılarına, tehlikelerine, özne olmanın tüm sorumluklarıyla sürekli, karar vermek durumunda kalmanın basıncına, Mobious’un deyimiyle, “gerçeğin çölüne” dayanamayarak, Matrix’e geri dönmeyi seçen Cypher’nin tutumunu andırıyordu. Ama Matrix’in rüya alemine, “iyi bir noktadan”, bedensel hazlarını tatmin edebilecek bir koşulda geri dönebilmek için ödenecek bir fiyat olacaktı, doğal olarak: “Hakikate” ihanet!

“İhanet”, bunun için de, “etkin” özneden, “pasif” bireye dönüşmeyi başarmak, ilk anda sanıldığı kadar kolay bir iş değildir. Maurice Blanchot’un işaret ettiği gibi en zor olan bireyin fiziksel intiharı, biyolojik varlığına son vermesi değil, kendini öldürmesi değil, öznel intiharıdır: Kimliğini silerek bir yenisini edinmek. Bu uzun ve ağrılı bir süreçtir. Bireyi eski kimliğini terk ettikten sonra, yenisini kurabilmek için, hem kendine sembolik evren içinde yeni bir yer bulması, hem de hayali (imaginary) olanda, kendini yeniden belli bir tutarlılıkta oluşturması, gerekir. Diğer bir değişle, yeni biresy, yeni bir sadakat nesnesi (otorite merkezi vb..) bulmalıdır kendine…

Kaan Arslanoğlu’nun Karşıdevrimciler başlıklı çalışması, Matrix’e geri dönenlerin, toplumda yeni bir yer bulma ve sadakatlerini yeniden kurgulama, kendilerini yeniden hayal etme süreçlerini, kendilerine anlattıkları hikayeleri bir psikoloğun, mesafeli soğukluğuyla, diğer bir değişle başarıyla irdeliyor.

Karşıdevrimciler, ilginç, çözümleme sürecini geriye atmayan ama okuyucunun da ilgisini çekmeye devam edecek kıvamda bir gerginliği kitabın sonuna kadar koruyabilen, titizlikle inşa edilmiş bir izlek üzerine kurulmuş. Arslanoğlu’nun, duru ve minimalist sayılabilecek anlatısı okuyucunun, kendine sunulan karmaşık psikolojik denklemleri, örneğin ana karakterin yaşadığı radikal ve bilerek seçtiği kimlik değişimini izleyebilmesini ve çözümüne bizzat katılmasını kolaylaştırmış.

Kaan Arslanoğlu’nun, “1968 olayına” sadakatini korumaya devam ettiğini düşünüyorum. Bu nedenle, bu sadakati terk ederek, yapıya dönenlere, ilişkin, her ne kadar “karşı devrimci” sıfatını (son derecede haklı gerekçelerle) kullanmasına karşın, neredeyse empati derecesine ulaşabilen bir anlama çabasıyla yaklaşmayı başarması, bu karakterlerin yaşadıkları, yaşamaya devam ettikleri sürecin ne kadar acılı, hatta trajik bir dönüşüm olduğunu bir an bile unutmaması bence özellikle önemli. Bu acılı sürecin en önemli yanı da, “olayı” unutarak yapıya dönmeye karar vermiş olanın ne yaparsa yapsın, olayın izlerini tümüyle silmeyi başaramaması ve başaramayacak olmasıdır. Bunu, silinemeyen izin sürekli bastırılmasının, yaşamın her anında çeşitli semptomlarla geri gelmesinden görebiliyoruz.

Öznenin “yapıya” geri dönerken yaşadığı intihar sürecini, “yapıda” kendine yer edinme yollarını, yapının bu tür intiharları kolaylaştıracak, maddi manevi ve finansal destek mekanizmalarını da, Karşıdevrimciler bize oldukça ayrıntılı bir biçimde gösteriyor. Bu anlamda Kaan Arslanoğlu’unun deyim yerindeyse dersini iyi çalışmış olduğunu söyleyebiliriz.

Ama bence Kaan Arslanoğlu bu çalışmada bir şeyi daha göstermeyi başarıyla gerçekleştiriyor. Bir kere, “olaya” sadakat terk edildikten, “yapıya” karşı eleştirel duruş ortadan kalktıktan sonra, demokrasi, bireysel özgürlükler gibi kavramlar, “toplumsal kurtuluş” aracı olmaktan çıkıp, düzenin en büyük, en yaygın adaletsizliklerinin gizlenmesinin, sürdürülmesinin aracı haline geliyorlar. O zaman da, kendimizi, adeta Orwell’in 1984’ünün, yalanlardan oluşmuş, her kavramın tam tersi bir anlam taşıyan dünyasını andıran, bir sembolik evren içinde buluyoruz.

“Karşı devrimciler” bir sanat yapıtı olarak, bu kabusun dünyasına ışık tutmayı başarıyor, yapıya karşı eleştirel mesafesini koruyarak toplumsal işlevini yerine getirmiş oluyor.

Tüm bu güçlü yanlarına karşın, Olaya sadık kalanlar, devrimciler söz konusu olduğunda, kurgulanan karakterlerin, Türkiye solunun, tipik değil, azınlığını oluşturan, sektler, dar çevreler ve tüm siyasi faliyetlerini polisle ölümcükl bir köşe kapmaca oyununa indirmiş kesiminden seçilmiş olması, “Karşıdevrimciler”in bence en zayıf yanını oluşturuyor. Çünkü, “devrimciler” özne olarak kalmayı, “gerçeğin çölünde” yaşamayı seçenler, bir kez izlek içinde okuyucuya sunulduktan sonra, ister istemez, son tahlilde yapıya dönenlerin anlaşılmasında önemli bir işlev üstlenmek durumunda kalıyorlar. Seçilen örneklerin bu anlaşılma sürecini, Kaan Arslanoğlu’nun tüm ayrıntılı gözlemlerine ve dikkatli çözümlemelerine karşın kimi zaman aksattığını düşünüyorum.

Sonuç olarak, Karşı devrimciler, “1968” olayının sonrasına ve “özne” olmaktan, yapıya, pasif birey olmaya geri dönüş süreçlerine ilişkin, duyarlı, dikkatli, esas olarak da başarılı bir çalışma.

“Karşıdevrimciler”in, okuyucusuna, salt “dönenlerin” zaaflarını, bu zaafları kendilerinden gizleme stratejilerini değil, bizzat kendi zaaflarını ve özlemlerini de anlayabilmek, buna karşılık, bir ahlak dersindeymiş hissine kapılmadan bunlarla, karşılaşabilmek açısından yardımcı olabileceğini de düşünüyorum.

[1] Alain Badiou, L’Etre et Evenement, Edition du Seuil, 1988, (Being and Even, 2005) Continuum; Le Siecle, Edition du Seuil, 2005 (The Century, Polity Press 2007)

[*]Kaan Arslanoğlu, Karşıdevrimciler, İthaki yayınları, Nisan 2008