Beyaz Deri Siyah Maske

İnan Gündoğdu

Paul Freire, Ezilenlerin Pedagojisi adlı çalışmasında ezen-ezilen ilişkisini eğitimbilimsel bir yaklaşımla çözümlemeye ve ezilenlerin mücadelesinin dramaturgisini çizmeye çalışır. Kuramının temelini oluşturan ana düşünce, özgürleşme ve özgürlük mücadelesidir.
Mücadelenin başlangıç noktalarından biri olan eleştirel bilinçlenme/dünyayı okumak; dünyayı yazmaktır aynı zamanda, dünyayı yazmak ise, dünyayı değiştirmek için atılan adımdır. Freire’e göre, tahakküm ve baskının esaretinden kurtulabilmek için ayağa kalkmak ve buna karşı koymak gerekir. Bu da ancak praksis yoluyla mümkündür. Düşünce ile eylemin çakışması, ezilenlerin mücadelesinin en önemli dayanaklarından biridir. Ne düşünce eylemden ne de eylem düşünceden ayrılabilir, düşünce eylemle birlikte ve aynı anda gerçekleşir; birbirini dışlayan eylem ve düşünce işlevsizdir. Ezilenlerin mücadelesinin praksisle bağlantılı olan bir diğer dayanaklarından ve ön koşulundan biri ise, diyalojizmdir. Feire diyalogu analiz ederken, onun özünün ‘söz’ olduğunu ve fakat ‘söz’ün diyalogu mümkün kılan bir araçtan daha fazlası olduğunu söyler: düşünce ve eylem. Bu iki boyut birbirine öylesine bağlıdır ki, birini feda edecek olursanız diğeri dolaysızca zarar görür. Freire’e göre: “Aynı zamanda praksis olmayan bir söz yoktur. Bu yüzden, gerçek bir söz söylemek, dünyayı dönüştürmektir.”
Freire’nin kuramı, Augusto Boal’in kurucusu olduğu Ezilenlerin Tiyatrosu’nun poetik/politik hattının dramaturjik kökeni olmuştur. Boal, ürettiği tiyatro formlarını kutsallaştırmayan, sürekli kendini ve tiyatrosunu eleştiren, bir formdan doğru bulduğu bir diğer forma rahatça geçiş yapabilen ve Ezilenlerin Tiyatrosu’nu böylelikle geliştiren biri olarak tiyatro tarihinin en önemli kuramcı-yazar-yönetmenlerindendir. Boal, Ezilenlerin Tiyatrosu’nun hem kuramsal hem de pratik oluşumlarının nasıl boy verdiğini yaşadığı gerçek olaylardan bir takım öykülerle dile getirir güncesinde.
Henüz Freire’in düşünceleriyle tanışmamış olan Boal, Sao Paulo Arena Tiyatrosu’yla beraber 60’ların başlarında Brezilya’nın kuzeyinde yoksulluğun ve açlığın hüküm sürdüğü bir bölgeye turne yapar. “Bu duruma isyan ediyorduk, kanımız kaynıyordu, acı çekiyorduk. Adaletsizliğe karşı şiddetle, öfkeyle karşı çıkan, cesur ve sert parçalarla bezenmiş oyunlar yazıyor ve sahneliyorduk. Bunları kahramanca yazıyor, heybetle oynuyorduk. Hemen her zaman bu oyunlar öğütlerle sona eriyordu, oyuncuların bir koro olarak söyledikleri şarkı kışkırtıcı mısralar içeriyordu: Özgürlüğümüz için kanlarımızı dökelim! Topraklarımız için kanlarımızı dökelim! Dökelim kanlarımızı! Dökelim Kanlarımızı!” (Boal) sözleriyle anlatıyor Sao Paulo Arena Tiyatrosu’nun müzikli/ajit-prop oyunlar dönemini. “Yaptıklarımız bize doğru geliyordu… ezilenleri ezilmeye karşı savaşmaları için öğütlüyorduk… Sanatımızı gerçekleri söylemek, çözümleri göstermek için kullandık. Biz toprak emekçilerinin toprakları için nasıl savaşacağımızı düşündük; biz, büyük kentlerde yaşayanlar. Biz siyahların ırk ayrımcılığına karşı nasıl dövüşeceklerini düşündük; biz, hemen hepimiz oldukça fazla beyaz olan biz. Biz kadınların zorbalarla nasıl mücadele edeceğini düşündük. … gerçekte hepimiz erkektik. Yine de iyi niyetliydik. … [Bu oyunlardan biri bittikten sonra] Gururluyduk. Misyonumuzu tamamlamıştık. Mesajımız açıkça ulaşmıştı. Fakat Virgilio -onun adım hiç unutmayacağım, yüzünü, suskun gözyaşlarını- Virgilio geldi.” (Boal) Bu toprak emekçisi koca adam heyecanla kucaklar oyuncuları, onlarla aynı düşüncede olduğunu, toprakları için kanlarını dökmeleri gerektiğini söyler. Hep birlikte topraklarını işgal eden zalime karşı savaşmak için, kanlarını dökmek için yola çıkmak üzere Boal ve arkadaşlarını yemeğin ardından kavgaya davet eder. “İştahımız kaçmıştı. Yanlış anlamayı düzeltmek için elimizden geleni yapmaya çabalıyorduk. İçtenlikle en doğru yol, silahların sahne aksesuarları olduğunu ve gerçek olmadıklarını söylemek gibi geliyordu. Ateş etmeyen silahlar mı? diye sordu Virgilio, şaşkınlıkla. Ne işe yararlar ki o zaman?” (Boal) Ona silahların sahte ama kendilerinin gerçek olduklarını, söyledikleri şeylere de inandıklarını ve samimi olduklarını söylerler. “Tamam, madem silahlar sahte, atalım gitsin. Fakat siz aktörler sahte değilsiniz, samimisiniz. Sizi kanlarımızı dökmemiz gerektiğini söylerken duydum, oradaydım, bizde herkese yetecek kadar silah var, bizimle gelin.” (Boal) Boal, o noktada korkularının paniğe döndüğünü söyler. Ne ona, ne kendilerine ateş edemeyen silahları ile ateş etmeyi bilmeden nasıl samimi, içten ve haklı olduklarını açıklamak giderek zorlaşmaktadır. “Eğer onunla gitseydik destek olmaktan çok köstek olacaktık. ‘Yani, siz içten oyuncular kanların dökülmesi gerektiğini söylerken, kanların dökülmesi gerektiğini anlatan şarkılar söylerken, o kanlar bizim kanlarımızdı sizinkiler değil. Öyle değil mi?’ ‘Biz içteniz ama oyuncuyuz, rençper değil! Virgilio, gel konuşalım… gel buraya.’ Bir daha onu hiç görmedim” (Boal) diyerek aktarır bu kavşağı. Bu sayfanın sonunda Che Guevara‘nın son sözü durur: Dayanışma aynı riski almaktır. Bir daha diğerleri ile aynı riski almadığı durumlar dışında öğüt veren ya da mesaj gönderen oyunlar yazmaz Boal.
Boal’in tiyatro serüveninde önemli bir dönüm noktası olacak olan bu olay, dünyada ve Türkiye’de özgürlük ve devrim mücadelesi yürüten devrimciler için ibretlik bir tabloyu önümüze sermektedir.
Türkiye Devrimci Hareketi’nde kısa ve uzun vadede kurulmuş fakat kendisine alan açamamış ve/veya toplumsal mücadele düzleminde, sokakta karşılığını bulamamış bir takım örgütlerin özellikle Haziran Direnişi’yle beraber su yüzüne çıktığı, görünür olduğu bir zaman dilimi yaşandı yakın zamanda.
Dünya devrimleri ve toplumsal mücadele tarihinde aynı biçimde olmasa da farklı biçimlerde tekerrür eden bir takım olaylar zinciri, geçtiğimiz aylarda Türkiye topraklarına da zuhur etti. Faşizmin kara sularının hızla yükseldiği vakitlerde, zaten suyun karşısında mevzilenmiş olan devrimciler akıntıya karşı durmaya çabalar ve devrimci mücadelelerini büyütmek için atağa geçerler. Böylesine devrimci durumlarda, ideo-politik hattı liberalizm olan örgütlenmelerin bile devrimcileştiği, reformist ve libral hatlarının bir biçimde erimeye başladığı gözlenir. Devrimci durumun ezilenlerin değil, ezenlerin lehine dönmeye çaldığı anlarda ise, ileriye doğru atılmış bir adım, geriye atılmış iki adıma dönüşür. Özgürlük ve devrim mücadelesi tarihi boyunca, devrimci mücadele ne zaman geriye düşse, kendilerine ‘devrimci’ diyen bir takım örgütler, bunun hesabını sola ve devrimcilere kesmeye çalışırlar. Varlık mücadelesi olarak adledebileceğimiz bu saldırıların kendisi, özünde boş gösterenlerle dolu retoriğe ve karalamaya dönüşür birdenbire.
“Kargadan başka kuş, kendisinden başka devrimci örgüt” tanımayan bu ‘devrimci’ örgütlenmeler, kendilerini sola ve devrimci harekete saldırarak varederler. Bütün ‘devrimci’ pozlarıyla objektif olarak Devlet’in ve egemenlerin yükselttiği saldırı ve imha bayrağını devralmışlardır aslında. Anlattıkları devrimcilik hikayesi, üretmedikleri bir çoşkunun ürünü olduğu için, görünürde devrimci, özünde kesif bir mazlumsevicilik hikayesinden gayrı bir şey değildir. Mazlumları överek tatmin olan bu toplam, kendini mazlumun dışına attığının farkında değildir. Dışsal olan herşey eylemi ve mücadeleyi körleştirir ve mazlumsevicilik, onları ezenlerin övgüsüne dönüşür: “Şahane mazlumların yüceltilmesi, sonuçta, onları mazlumlaştıran şahane sistemin yüceltilmesinden başka bir şey değildir.” [Adorno]
Her fırsatta solu ve devrimci hareketi karalayan ve küfredenler, ‘solcu’ların (Ne demekse!) dövüşmediğini ve halktan korktuğunu iddia etmeye başlarlar. İdeo-politik hattını örneğin, ‘anti’likle kuran bir ‘devrimci’ örgütün hayatla kurduğu bağ, içi boş bir çuvala doldurdukları ayetler ile sosyalizm arasında kurdukları analojiden ibarettir. Solun özgürlük ve devrim idealleriyle kendi meşrebince bir takım bağlantılar kurup devrimcilik hikayesi anlatan bireylerin ve/veya örgütlerin, sokaktan ve eylemden kaçmaları, yani sözün hakkını vermemeleri hem etik hem de politik olarak anlaşılmaz ve kabul edilemezdir.
Cesaret hikayesi anlatan, cesur olmayı öğrenmelidir. Aksi riya’dır! Riya’karlık politik bir kategoridir.
Etik kısmı, söylenmiş sözün haysiyetindedir. Politik kısmı ise aşikardır. Sözün ve iddianın sahibi olan devrimciler, onların arkasında durmadıkları anda, söz-eylem birlikteliğini yerine getirmemiş; örneğin Haziran Direnişi’nde ‘aydınlanmış yanlış-bilinç’leriyle eylemin şiddetinden ve gücünden korkup kültürevlerine ve mahallelerine sığınanlarla aynı cephede yer almış olurlar. Eni sonu kendileri de kitap/evlerine sığınıp korunaklı ve steril alanlarında komünizm ve devrimcilik hikayesi anlatmaktadırlar.
Kendilerini ve varlık alanlarını başkası üzerinden kurmaya çalışan bu ‘devrimci’ler, yenilginin hesabını kendisi dışındaki sola ve devrimcilere yıkmaya çabalarken, egemenlerle gizli bir ittifak kurduğunun bilincinde değildir. Devrimci düşmanlığı devrimci eleştiri olarak sunulmaktadır. Sahicilik devrimci mücadelenin hakikatidir, praksis ise, mücadelenin ta kendisi.
Bireyin ve/veya örgütün toplumsal düzeyde karşılaştığı en çetin görevlerden biri olan praksis meselesi tam da burada boy verir. Devrimci mücadele, sözün ve eylemin ortaya çıkardığı dalganın yarattığı şiddette gizlidir. Mücadelenin en zorlu ayaklarından biri olan söz ile eylem birlikteliği, devrimcinin bedeninde ve zihninde cürm ve cüret gibi iki boyutta karşılığını bulur. Kişinin cüretini ve cürmünü ölçecek, onunla alay edecek değiliz elbette. Fakat devrimciler, özgürlük ve devrim mücadelesi uğruna büyük bedeller ödeneceğini bilirler. Kendini devrimci adledenler cüreti örgütlemek ve cürmü büyütmekle görevlidirler. Yoldaşıyla, sokaktaki kardeşiyle aynı riski almayanlar dayanışmadan ve devrimcilikten bahsettikleri anda, ezilenlerin ve devrimcilerin tokatını yemeyi hak etmişlerdir.
Hele hele “devrimci mücadele”, “kavga”, “halk çocukluğu” gibi bir takım büyük büyük sözler sarfedenler, bu sözün arkasında durmayıp gereğini yerine getirmiyorlarsa devrimcilikten ve komünizmden bahsedemezler. Çünkü bahsi geçen komün bir etik’tir. Etiği kuran ile söz kuranın eylem ile kurulmasıyla oluşur.
Freire’in kuramı ve Boal’in tiyatro mücadelesi dolayımıyla yazıda kurulan bu bağlantı; devrimcilerin sözünü ettikleri o büyük kavganın ancak eylemle ve pratik, politik gereklilikleri yerine getirmekle mümkün olabileceğini dillendirir. Bunun dışında geliştirilecek herhangi bir ideo-politik hat -istediği kadar devrimci olduğunu iddia ederse etsin-, ezilenlere değil egemenlere ve onların sistemine yarayacaktır.
 

KANLI PAZAR

Hafızalara kazınmalı
 
HALUK KALAFAT
Kanlı Pazar, failleri “bulunamayan” katliamlardan. Tıpkı 16 Mart 1978’deki Beyazıt Katliamı ya da Madımak gibi. Hiçbiriyle yüzleşilmedi.
Kanlı Pazar organize bir saldırının sonucunda gerçekleşmişti ve öncesinde geliyorum diyen olaylar engellenmediği gibi, saldırı sırasında da müdahale edilmedi ve en vahimi sonrasında organize biçimde üzeri örtüldü. Mustafa Eren Kalkedon Yayınları’ndan çıkan Kanlı Pazar: 1960’lar Türkiyesi’nde Milliyetçiler, İslamcılar ve Sol başlıklı çalışmasında söz konusu organizasyonu adım adım açığa çıkarıyor. Bunu yaparken aslında 1960’ların siyasi atmosferinin de geniş bir özetini veriyor.
Eren’in çalışmasının temeli lisans bitirme tezine dayanıyor. Yazar seksen sayfalık bu tezi 2012’de kitap olarak yayımlanmaya karar verdiğinde elden geçirip ekler yaparak iki yüz sayfalık kapsamlı bir çalışmaya dönüştürüyor.
Kitabın merkezindeki katliam 16 Şubat 1969 Pazar günü yaşandı. “Emperyalizme ve Sömürüye Karşı İşçi Yürüyüşü”ne saldıran sağcı militanlar o gün Ali Turgut Aytaç ve Duran Erdoğan’ı öldürdü ve yaklaşık iki yüz kişiyi yaraladı. Kitabın ilk sayfalarında sağ ve sol arasındaki gerilimin ana ekseni çiziliyor; iki kutuplu o günlerde sağcılar solcuları “Moskof” yani S.S.C.B. yanlısı; solcular da sağcıları “Amerikancı ve emperyalizmin elindeki güçler” olmakla suçluyordu.
1960’ların ortalarından itibaren bu gerilimin merkezinde ABD’nin 6. Filo’su bulunuyor ve filonun her gelişinde gerilim artıyordu. 17 Temmuz 1968’deki gösterileri takiben İTÜ Öğrenci Yurdu’nu basan polis, Vedat Demircioğlu’nu öldürdü. İki yıldır süren protestolarda ilk kan dökülmüştü. Şubat 1969’da 6. Filo’nun yeniden geleceği duyulduğunda sol-sosyalist gençlik örgütleri bir araya gelerek ortak eylem kararı aldı. 7 Şubat günü Vedat Demircioğlu’nun pencereden atıldığı İTÜ – Gümüşsuyu binası önünde basın toplantısı düzenlendi ve 16 Şubat Pazar günü Beyazıt’tan Taksim’e düzenlenecek “Emperyalizme ve Sömürüye Karşı İşçi Yürüyüşü” çağrısı yapıldı. Mustafa Eren kitabında solun antiemperyalist örgütlenmesini özetlerken, bir yandan da sağcı basının ve Milli Türk Talebe Birliği (MTTB), Komünizmle Mücadele Dernekleri (KMD) ve Mücadele Birliği (MD) gibi İslamcı yapılanmaları ve onların eylemlerini de adım adım anlatıyor. Hem solun hem de sağın aldığı pozisyonu detaylı biçimde aktarıyor.
Kitabın belki de en çarpıcı yanı Kanlı Pazar öncesi ve sonrası dönemin basınında çıkan haberlerin yer aldığı ve incelendiği üçüncü bölüm. Bu bölümle birlikte Mustafa Eren, Kanlı Pazar’la kristalleşen 1960’ların siyasi atmosferinin fotoğrafını iyice belirginleştiriyor.
Son bölümde olay hakkında yıllar sonra yapılan değerlendirmeleri de derleyerek fotoğrafı tamamlıyor. Bunca yıl sonra saldırganların bazılarının fikri yapısının çok değişmediğini görüyoruz. Örneğin saldırının başaktörlerinden Mehmet Şevket Eygi 11 Nisan 2006’da Yeni Şafak’a verdiği mülakatta şöyle diyor: “Aynı şartlar olsa yine aynı şeyi tereddütsüz yapardım.” Değiştiklerini söyleyenler de var. MTTB’nin Genel Başkan Yardımcısı Abdurrahim Boynukalın gibi; “Yaşananlar provokasyondu. O günlerden ders aldığımız için sokakta değiliz.” Ama bu değişimin siyasete nasıl yansıdığını Mustafa Eren şöyle ifade ediyor: “AKP’nin iktidara geldiği Kasım 2002 seçimlerinin ardından Meclis’in yüzde 50’sinden fazlasının MTTB geçmişi olduğu açıklanmıştı.”
Kitabın sonsözünde şöyle yazıyor Eren: “… Faillerin ortaya çıkarılmamış olması, son örneğini Hrant Dink davasında gördüğümüz bir sürece getirmiştir Türkiye’yi. Bu nedenle hafıza tazelemek ve unutmamak önemlidir. Kanlı Pazar da Türkiye’nin unutmaması gereken olaylardan bir tanesidir.”
 
KANLI PAZAR
1960’lar Türkiyesi’nde Milliyetçiler, İslamcılar ve Sol
Mustafa Eren
Kalkedon Yayınları
2012, 283 sayfa, 18 TL.

Bachmann'ın asık suratı suratı

 Bekçisi oldukları şu berbat bataklığa kendileri de fazla inanmıyor besbelli. Yoksa, başka bir dünyanın hissedilebileceği, insan olmanın bambaşka imkânlarının farkına varılabileceği günlerden böyle şiddetli korkarlar mıydı?
YILDIRIM TÜRKER
Ingeborg Bachmann 1963 yılında, barış içinde bir yaşamın "conditio sine qua non"u, yani olmazsa olmaz koşulunu belirtirken onların tanımını yapmıştı. O başbelalarının. 'Günce'de şöyle yazmıştı: "Bu öfkeli sondacılar, herkese yönelik öldürücü tehdidin altındaki bu asık suratlı ruhsuzlar, ısrarla katı tutumlarından vazgeçmemekteler ve ayrım güdülmeksizin, sonuna kadar herkesin korkusuzca yaşayabilmesini, çalışabilmesini, karnını doyurabilmesini ve uyuyabilmesini ve, onlar için bu da olmazsa olmaz bir koşul niteliğini taşıdığı için, barışın sürdürülmesinden kaynaklanan güçlüklere gelişigüzel kısmi çözümler, duygusal çözümler, uzun vadeli tehlikeli ve kısa vadeli çırpıştırma çözümler bulunmamasını isteyebilmeliler."
Bachmann'ın sözünü ettiği insanlar, o kendisinin de aralarında aynı suratsızlıkla dikildiği insanlar, bir türlü unutamayanlar. Onlar, savaşların zulümlerin sofrasından payını alan barışıklar tarafından hep sıkıcı bulunur. O "asık suratlı ruhsuz"ların barışık olmamasının, barışamamasının nedeni barışa olan sonsuz inançlarıdır. Barışın koşullarını hatırlatırlar durmadan. Savaş koşullarının sürdürülmesine karşı durmadan bağırır çağırır, gürültü ederler. Tutumlarının katılığı, ölümcül tehdidi her an hissetmelerinden kaynaklanır. "Bir gün gelecek"e inanan Bachmann gibi umutla ilişkileri son derece karmaşıktır. Tamamlayabildiği yegâne romanı 'Malina'da anlatır: "Bir gün gelecek, insanların altın kırmızısı gözleri ve şaşırtıcı sesleri olacak; o gün insanların elleri yeniden sevme yeteneğini kazanacak ve insanlığın şiiri yeniden yaratılmış olacak..." Bir söyleşide "Bir gün gelecek" diye adlandırdığı şeye inanmadığı gün yazmanın imkânsız olacağını belirtir.
...........................
Bachmann, "geceyi hatırlamaya" "cüret eden"dir. Adorno'nun "Auschwitz'den sonra" şiir yazmayı imkânsız ilan etmesi Bachmann'ın saf dil peşinde yana yana benzersiz bir şiir serüveni yaratmasına engel olmaz. Almancanın en olağanüstü şairlerinden Yahudi Paul Celan gibi Holokost sonrasının şiirine çalışır. Ölümün, insanlığın kıyısından beline kadar sarkmış insanın, o yankılı uçurumun şiirini yazar. Geceyi unutmak mümkün değildir. O hiçbir romana benzemeyen 'Malina'da aşkla tarttığı ölüm, dirimin kan kokan bütün konakları Bachmann'ın alameti farikasıdır. Onun yazısında insanı sarsan, bütün dünyanın sızısıyla koyu koyu kopkoyu dil, Heinrich Böll'ün de belirtmiş olduğu gibi bu olağanüstü şairin, 'cesareti ve politik angajmanı'ndan kopuk düşünülemez.
....................................
Öfkeli sondacıların sıklıkla taşlandığı, fütursuzca hain, bozguncu, mutsuzluk tüccarı ilan edildiği bir dönemde yaşıyoruz. Toplumun barış ve huzurla arasına giren, sert ve katı tutumlarında ayak direyen, bu sözde aydın, rate, her daim mağlup 'asık suratlı ruhsuzlar'dan yaka silkmek, kimilerinin bütün mesaisini alıyor. Etkisiz, halktan kopuk, kendi söyler içki masasındaki hempası dinler, meymenetsiz, başarıya aç ve kıskanç olduğu iddia edilen, bir avuç olduğu her fırsatta hatırlatılan bu insanların nasıl bu kadar büyük bir rahatsızlık verdiğini anlamak güç. Ama savaş ve zorbalık koşullarıyla barışık kimi uyanıklar bu tarife bir nokta daha ekler oldu nicedir. Sayıları, güçleri az ama etkileri çok'muş.
Bence o barış düşmanı barışıkların artık iyice anlamış ve hatta hazmetmiş oldukları bir gerçek var: Direncin en güçlüsü dil üretimidir.

Bambaşka bir dünyanın mümkün olduğunu hatırlatan herkese ve her şeye saldırmak elbette boyunlarının borcudur. Bekçisi oldukları şu berbat bataklığa kendileri de fazla inanmıyor besbelli. Yoksa, başka bir dünyanın hissedilebileceği, insan olmanın bambaşka imkânlarının farkına varılabileceği günlerden böyle şiddetli korkarlar mıydı?
Bachmann, daha 60'ların başında yazıyordu. Bir arada insan olarak kalabilmenin koşullarını: "Yani bulunduğumuz yerde, burada, özel bir yerde değil (çünkü özel bir yer hiçbir yerde yok), kalmak ve düşünmek için, savunulmayı gereksinmeyen bir yerde, ayrıcalıklarını birilerine zorla benimsetmenin gerekli olmadığı bir yerde, ama yine de bizi besleyebilecek, sevebileceğimiz, iyi hatlarla, varolan iyi hatlara öykünerek, yeni hatlar oluşturarak, bir çehre kazandırabileceğimiz bir yerde. Bu, her yerde olabildiği takdirde, o zaman artık hiçbir yerin çehresi ötekine itici gelmeyecek ve ürkütmeyecek. Ve o zaman çehreler rahatça Fransızca, İtalyanca, Almanca ve bunun gibi adlar taşıyabilecekler. Ve yüz hatları olarak yazılan, o zaman adı neyse rahatça o adı taşıyabilecek, ve herkesin mutlulukla kendi dili sayabileceği bir dilde yazılmış olabilecek."

Yapı Kredi Sanat Galerisi'ndeki sergiyi kaçırdıysanız kitabı, 'Savaşa Karşı Yazmak-Ingeborg Bachmann 1926-1973' adıyla satışta. Kullanılan çeviriler, en zorlu yazarların çevirmen-arkeologu Ahmet Cemal'den

Auschwitz’ten önce Auschwitz’ten sonra…

21 Nisan 2014 

Primo Levi’nin bir kimyager olarak maddeye, bir insan olarak da mânâya erişmek için çıktığı arayışın hikâyeleri var Periyodik Tablo’da.

Primo Levi, Periyodik Tablo’da kimyacılık eğitimi ve mesleki faaliyetleri ile ilgili anılarını yirmi bir hikâyede toplamış. Kendi aralarında -yazarın hayatı üzerinden- bir bütünlük sağlayan hikâyeler bir romanın bölümleri olarak da düşünülebilir… Levi’nin Türkçeye daha önce çevrilmiş kitaplarını -özellikle Bunlar da mı İnsan?- okuyanlar yazarın hayatında ve edebiyatında Auschwitz’in özel bir yeri olduğunu bilirler. Periyodik Tablo’da da bu utanç verici tarihe, cehennemden farksız toplama kampına değinmeler bulacaksınız. Ancak Auschwitz’e odaklanmamış Levi; hayatının Auschwitz öncesi ve sonrasını, “toplumsallık ile bireysellik, bilinç ve bilinçaltı, ideal ve gerçek arasında bölünen yabancılaştırılmış bir bireyin yaşadıklarını” kimyasal metaforlarla anlatıyor.

Maddeden mânâya 1919-1987 yılları arasında yaşayan Primo Levi, Yahudi bir ailenin çocuğu olarak Torino’da dünyaya gelmişti. Torino Üniversitesi’nde kimya eğitimi aldı. 1943 Eylülü’nde İtalya’nın Almanlarca işgali üzerine anti faşist direniş hareketine katıldı, kısa bir süre sonra faşist milislerce yakalanarak tutuklandı. Auschwitz’e nakledildiğinde, kimya işlerinde çalıştırıldı. Kimya bilgisi hayatını kurtarmıştı. Kızıl Ordu kampı ele geçirdiğinde, 650 İtalyan Yahudiden geriye kalan yirmi kişi arasındaydı Levi. Periyodik Tablo’da kurtuluştan sonraki duygularını şu sözlerle ifade edecektir; “Auschwitz’le ve yalnızlıkla mücadele edip zafer kazandığım gibi, herkesle ve her şeyle başa çıkabileceğim duygusunun sarhoşluğu içindeydim.” Ancak sarhoşluk uzun sürmez. Bir yandan yaşamış oldukları içini yakmakta, kendisini canlılardan ziyade ölülere yakın hissetmektedir, öte yandan suçluluk duygularıyla boğuşmaktadır. İnsan olmanın suçluluğudur bu; çünkü Auschwitz’i insanlar kurmuştur, Levi’nin hayret ve dehşetle “Bunlar da mı insan?” diye sorduğu insanlar… Yaşananları anlatarak arınabileceği fikrine sarılacaktır Levi. Kısa ve kanlı şiirlerle, yazılı ya da sözlü olarak yaşadıklarını kendisinden geçercesine anlatmaya başlar. Onu İtalya’nın ve 20. yüzyılın en büyük yazarları arasına sokan kitapları işte böyle şekillenmiştir.

Periyodik Tablo, 1975 yılında yayımlanmış, 2006 yılında İngiltere’deki Kraliyet Bilim Enstitüsü tarafından -Richard Dawkins, James Watson, Tom Stoppard, Bertolt Brecht ve Charles Darwin gibi isimlerin kitapları arasından sıyrılarak- en iyi bilim kitabı kabul edilmişti. “Bir bilim kitabı kurmaca değildir ama bir kurmaca olmasına rağmen Periyodik Tablo tüm evreni ve tüm alt-atomik dünyayı, burada olup biten her şeyi barındırıyor” tarzında övgüler topladı. Gerçekten de bilim ve hayat, madde ve mânâ arasında -edebiyat yoluyla- eşsiz bir bileşim sunuyor Primo Levi. Fen bilimleri okumuş, bilimi ve mesleğini seven bir gencin faşist bir rejim altında yaşadıklarını, geçirdiği dönüşümleri, Auschwitz’deki tecrübelerini kaleme alırken kurmaca ile gerçeklik ya da kurmaca ile otobiyografi arasındaki ilişkiye de farklı bir açılım getirmiş. Levi’nin bir kimyager olarak maddeye, bir insan olarak da manaya erişmek için çıktığı arayışın hikâyeleri var Periyodik Tablo’da.

Periyodik Tablo’daki hikâyelerde pek çok kimya deneyimi, bir dolu yaşanmış olay yer almakla birlikte okuduklarımızın bilimle ilişkisi edebi bir metnin kaldıracağından daha derin değil. Otobiyografik öğeler de öyle. Evet, bu anı ve atom parçacıklarıyla dolu hikâyelerde Primo Levi kendisini, mahrem hayatını, daha doğrusu duygusal süreçleri titizlikle anlatı dışında bırakmış. Babasının hastalığından, ilk koluna girdiği kız arkadaşından, karısı ve küçük kızından söz ediyor ama sevgi ve özlem üzerine yazmıyor. Buna karşılık entelektüel ve siyasi duruşuna, toplama kamplarında çektikleri açlığa özel bir vurgu yapmış. Kuşkusuz bunlarda otobiyografik öğeler. Ama “her yazı, hatta insana ait her eser belli sınırlar ve simgeler çerçevesinde bir otobiyografi değil midir zaten?” Bu nedenle Levi’ye göre “her kitap, bir tarih kitabı sayılabilir.” Öyleyse Periyodik Tablo’da “meslek yaşamının sonuna yaklaşan ve sanatı artık yerinde saymaya başlayan herkesin anlatmak istediği türden, bir mesleğe ve yenilgilerine, zaferleriyle sefaletine dair bir mikrotarih kitabı sayılır (ya da olması düşünülmüştür)”.

Gerçekten de tarih anılar ve elementler kadar önemli bir yer tutuyor. Gündelik hayatın içinden akan, o hayatı kesen, dağıtan, kanatan uğursuz bir tarih var; Faşizmin Avrupa ve İtalya’daki yükselişinin tarihi… Levi içinde yaşarken o tarihi ve yol açtığı olayları başlangıçta yeterince kavramadığının, hatta görmezden geldiğinin farkında. İşte o nedenle faşizmi başlangıçta sadece soytarılık ve dikkatsiz bir yönetim biçimi olarak görmüş ve geçmiştir. Ancak çok geçmeden işin ciddiyetinin farkına varacak ve İtalya özelinden geçerliliğini bugün de koruyan evrensel bir faşizm tarifi yapacaktır; “Bu rejim İtalya’yı haksız ve hasta bir savaşa sürüklemekle kalmamış, aynı zamanda bunu yüceltmiş ve emeğin sömürüsüne, düşünen ve esir olmak istemeyenlerin sessizliğine dayalı, sistematik, hesaplı yalanların üzerine kurulmuş tiksindirici bir hukuk ve düzenin bekçisi olmuştu.”

Öncesi ve sonrasıyla savaştan, toplama kamplarından, yani acıdan, ölümden söz eden hikâyelerin hüzünlü olması kaçınılmazdır. Perodik Tablo’da bu hüznü duymamak mümkün değil. Ama hemen yanı başında neşeyi, acının bilgisinden yoğrulmuş hayatta kalma sevincini, olup bitenlere soğukkanlı bir bakışı bulmak da mümkün. Mizahi ve şiirsel anlatımıyla sanki edebiyat yoluyla bir terapi uyguluyor Primo Levi.

Hikâyelerin ne kadarı doğru, ne kadarı kurmaca bilemiyoruz. Zaten edebiyatın doğruluğu gerçeğe uygunluğu ile ölçülmez. Mesela hakikati aramaktır. Son sözü Primo Levi’ye bırakalım; “Sayısız öykü anlatabilirim, hepsi de doğru olacaktır: Geçişlerin doğası, düzeni ve Zamanı açısından temelinde doğru sayısız öykü. Atomların sayısı o kadar fazladır ki, kapris olsun diye uydurulan herhangi bir öyküye uyacak bir atom daima olacaktır. Çiçeklerde renk ya da koku olan karbon atomlarının, miniminnacık yosunlardan kabuklulara, bunlardan giderek daha iri balıklara geçen ve sonunda denizsuyuna karbonmonoksit olarak karışan atomların sayısız öyküsünü anlatabilirim. Tümü de, bir avcının bir başkası tarafından avlandığı, diğerlerinin arşivdeki belgelerin sararmış sayfalarında ya da ünlü bir ressamın tuvalinde süslü bir yarısonsuzluğa ulaştığı ya da bizi meraklandırmak için bir polen taneciği olarak kayaçlarda fosil izleri bırakan, hatta her birimizin doğma nedeni olan insan tohumu formunda düşerek zarif bir ayrılma, çoğalma ve birleşme sürecinden geçen gizemli habercilerin, ebedi ürkütücü bir atlıkarıncaya benzeyen yaşam ve ölüm döngüsünün bir parçası olurlar.”

A. ÖMER TÜRKEŞ

PERİYODİK TABLO, Hayatta Kalma Öyküleri, Primo Levi, Çeviren: Feza Özemre Kırmızı Kedi Yayınevi 2014, 224 sayfa

Gabriel Garcia Marquez: “Anneme söyleyin, insan öleceği zaman değil ölebileceği zaman ölür.”

-“Yüzyıllık Yalnızlık’ı yazmaya başladığımda, çocukluğumda beni etkilemiş olan her şeyi edebiyat aracılığıyla aktarabileceğim bir yol bulmak istiyordum. Çok kasvetli kocaman bir evde, toprak yiyen bir kız kardeş, geleceği sezen bir büyükanne ve mutlulukla çılgınlık arasında ayrım gözetmeyen, adları birörnek bir yığın hısım akraba arasında geçen çocukluk günlerimi sanatsal bir dille ardımda bırakmaktı amacım. Yüzyıllık Yalnızlık’ı iki yıldan daha kısa bir sürede yazdım. Ama yazı makinemin başına oturmadan önce bu kitap hakkında düşünmek on beş, on altı yılımı aldı. Büyükannem, en acımasız şeyleri, kılını bile kıpırdatmadan, sanki yalnızca gördüğü şeylermiş gibi anlatırdı bana. Anlattığı öyküleri bu kadar değerli kılan şeyin, onun duygusuz tavrı ve imgelerindeki zenginlik olduğunu kavradım.

Yüzyıllık Yalnızlık’ı büyükannemin işte bu yöntemini kullanarak yazdım. Bu romanı büyük bir dikkat ve keyifle okuyan, hiç şaşırmayan sıradan insanlar tanıdım. Şaşırmadılar, çünkü ben onlara hayatlarında yeni olan bir şey anlatmamıştım. Kitaplarımda gerçekliğe dayanmayan tek cümle bulamazsınız.”*

Yüzyıllık Yalnızlık

“İnsanın oturduğu toprakların altında ölüleri yoksa, o adam o toprağın insanı değildir.”

“Kadının duygularını irdelemeye başladı; Öylesine derine indi ki, ilgi ararken aşk buldu. Çünkü kendini kadına sevdirmeye çalışırken sonunda kendisi ona aşık oldu.”

“İnsan ölme zamanı geldiğinde değil, ölebildiği zaman ölür.”

“Ömrünü zehir eden inatçılığı yine herkesin sandığı gibi kötü yürekliliğinden değildi de, sınırsız bir sevgiyle aşılmaz bir korku arasındaki ölümcül çatışmanın sonucuydu.”

“Yalnızlık, anılarını ayıklamış, yaşamın yüreğinde biriktirdiği özlem dolu süprüntüleri yakmış, geriye en acı anıları bırakarak onları arıtmış büyütmüş, sonsuzlaştırmıştı.”

“O çileden çıkartıcı suskunluk ve ürkütücü yalnızlıktan hem kaçmak, hem de hep orada kalmak isteğine daha fazla dayanamıyordu.”

“Ne gamın ne tasanın yanına hiç uğramadığı bir taş gibiydi. Yalnızca o günlerde, arapsaçına dönmüş yüreğinin sonuna dek bocalamaya mahkum olduğunu biliyordu.”

“Bir dakikalık uzlaşma ömür boyu arkadaşlıktan daha iyidir.”

“Ölümü umursadığı yoktu, ama yaşam çok şey demekti. O yüzden de idam hükmü verildiği andaki duygusu korku değil, özlem oldu.”

“İnsanın en iyi dostu ölmüş olan dostudur.”

“Yaşamla hesabını kesin olarak kapatırken kendi insanlarını düşündükçe duygulanmıyor, en çok nefret ettiği kişileri aslında nasıl sevmiş olduğunu anlamaya başlıyordu.”

“Melquiades, “Bilim uzaklığı oradan kaldırdı” diye fetva verdi. “Çok yakında insanoğlu evinden dışarı adım atmadan dünyanın neresinde ne oluyorsa görebilecek.”

“Koca tekne, yalnızlık ve unutulmuşluğun yarattığı, zamanın yıpratıcı etkilerinden ve kuş pisliklerinden korunmuş kendine özgü bir oylum içindeydi sanki.”

“Neredeyse kızı olacak yaştaki Remedios’un, yani yargıcın kızının hayali, içine dinmeyen bir sızı düşürmüştü. Bu ayakkabısında taş varmış gibi, yürürken insanın canını acıtan somut bir sızıydı.”

“Canayakın ve içten görünmesine rağmen içe dönük bir kızdı, yüreğinden geçenleri kimseye açmazdı.”

“Onda yalnızca hüzünlü bir yalnızlık buluyordu.”

“Sanırdınız ki, gündüz akşama kadar dokuyor, dokuması bitmesin korkusuyla da gece sabaha kadar söküyordu. Bu işi yalnızlığını unutmak için değil tam tersine yalnızlığını yoğunlaştırmak için yapıyordu.”

“Geleceğin belirsizliği, yüreklerini geçmişe çevirmişti.”

“Kaybedecek bir şeyi olmayanlardan korkmalısın. Çünkü onlar, kazanmak için herşeyi yaparlar.”

Gabriel José de la Conciliación García Márquez 
1927’de Kolombiya’nın Aracataca kentinde doğdu. Büyükannesiyle büyükbabasının evinde ve teyzelerinin yanında büyüdü. Başkent Bogota’daki Kolombiya Ulusal Üniversitesi’nde başladığı hukuk ve gazetecilik öğrenimini yarım bıraktı. 1940’lardan başlayarak uzun yıllar gazetecilik yaptı. Öykü yazmaya 1940’ların sonlarında başladı.

Yayınlanan ilk önemli yapıtı Yaprak Fırtınası idi. 1961 de yayınlanan Albaya Mektup Yazan Kimse Yok adlı romanını, Hanım Ana’nın Cenaze Töreni(1962) adlı öykü kitabı ve Kötü Saatte(1962) izledi. Yazar en tanınmış romanı Yüzyıllık Yalnızlık’ı(1967) Meksika’ya ilk gidişinde yazdı. Yüzyıllık Yalnızlık’taki bir bölümden etkilenerek yazdığı öykülerini İyi Kalpli Erendina(1972) adlı kitapta toplayan yazar daha sonra sırasıyla Mavi Bir Köpeğin Gözleri (1972), Başkan Babamızın Sonbaharı (1975), Kırmızı Pazartesi (1981), Kolera Günlerinde Aşk (1985), Labirentindeki General (1989) yayınladı.

Yazarın Türkiye’de yayınlanan diğer kitapları arasında Bir Kayıp Denizci, Sevgiden Öte Sürekli Ölüm, Aşk ve Öbür Cinler, Şili de Gizlice, On İki Gezici Öykü ve Bir Kaçırılma Öykü sayılabilir.

2005 itibarı ile Ciudad de Mexico’da yaşadı.

17 Nisan 2014 günü Meksika’daki evinde 87 yaşında hayatını kaybetti.

Türkçeye Çevrilmiş Eserleri
Roman, Novella ve Öykü
Yaprak Fırtınası ,1955 (La hojarasca)
Albaya Mektup Yazan Kimse Yok ,1961 (El coronel no tiene quien le escriba)
Hanım Ana’nın Cenaze Töreni ,1962 (Los funerales de la Mamá Grande)
Şer Saati ,1962 (La mala hora)
Yüzyıllık Yalnızlık ,1967 (Cien años de soledad)
Sevgiden Öte Sürekli Ölüm ,1970 (Muerte constante mas alla del amor )
Mavi Köpeğin Gözleri ,1973 (Ojos de perro azul)
Başkan Babamızın Sonbaharı ,1975 (El Otoño del patriarca)
İyi Kalpli Erendira ile İnsafsız Büyükannesinin İnanılmaz ve Acıklı Öyküsü ,1978 (La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada)
Kırmızı Pazartesi ,1981 (Cronica De Una Muerte Anunciada)
Kolera Günlerinde Aşk ,1985 (El amor en los tiempos del cólera)
Labirentindeki General ,1989 (El general en su laberinto)
On İki Gezici Öykü ,1992 (Doce cuentos peregrinos)
Aşk ve Öbür Cinler ,1994 (Del amor y otros demonios)
Benim Hüzünlü Orospularım ,2004 (Memoria de mis putas tristes)
Edebiyat Dışı
Bir Kayıp Denizci ,1970 (Relato de un náufrago)
Latin Amerika’nın Yalnızlığı ,1982
Marquez’le Konuşmalar Plinio Apuleyo Mendoza ile birlikte,1982 (El olor de la guayaba. Conversaciones con Plinio Apuleyo Mendoza)
Şili’de Gizlice (Miguel Littin’in Serüveni) ,1986 (La aventura de Miguel Littín clandestino en Chile)
Bir Kaçırılma Öyküsü ,1996 (Noticia de un secuestro)
Anlatmak İçin Yaşamak ,2002 (Vivir para Contarla)
Diğer Eserleri
Un día después del sábado, 1955
Monólogo de Isabel viendo llover en Macondo, 1968.
Cuando era feliz e indocumentado, 1973.
Chile, el golpe y los gringos, 1974.
Ojos de perro azul, 1974.
El otoño del patriarca, 1975.
Todos los cuentos (1947-1972), 1976.
Textos costeños, 1981.
Viva Sandino, 1982.
El olor de la guayaba, 1982.
El secuestro, 1982.
El asalto: el operativo con el que el FSLN se lanzó al mundo, 1983.
Erendira, 1983.
Kızıl Oidipus, senaryo 1996
Erendira, senaryo
Ayrıca yazarın Aralık 1982 de Stokholm’de yaptığı Latin Amerika’nın Yalnızlığı başlıklı Nobel edebiyat ödülü töreni konuşması da dahil olmak üzere bazı yazılar Turhan Ilgaz tarafından çevirisi yapılan Marquez’le Konuşmalar (Metis Yayınları, Aralık 1983) içinde yer almıştır.

*Çevirisini Seçkin Selvi’nin yaptığı Can Yayınları 2005 tarihli 27. baskısının arka kapağı

‘Şimdiki Çocuklar Harika’

 

Aziz Nesin
 
NESİN YAYINEVİ

Bu romanda, çocukların gözüyle büyüklerin nasıl göründüğü anlatılıyor.
Bu romanda, çocuklar anababalarını, öğretmenlerini ve büyüklerini eleştiriyor.
Bu roman, çocuk eğitiminde gerekli sanılan, günümüzde geçerli birtakım değer yargılarının yanlışlığını anlatıyor.
Bu roman, çocukların büyüklerine karşı haklarını ve kendilerini savunmalarıdır.
Bu romanı, salt çocuklar için değil, anababalarla öğretmenler için de yazdım.
 
Aziz Nesin

Kitap okutan öğretmenlere soruşturma

MEB’de Aziz Nesin’in ‘Şimdiki Çocuklar Harika’ kitabını okutan öğretmenlere soruşturma başlatıldı...

Sinan Tartanoğlu/Cumhuriyet

Yayınlanma tarihi: 17 Nisan 2014 Perşembe

Dünyaca ünlü yazar Aziz Nesin’in, “Salt çocuklar için değil, anababalarla öğretmenler için de yazdım”dediği, tanıtımında “Bu roman, çocukların büyüklerine karşı haklarını ve kendilerini savunmalarıdır” ifadelerinin kullanıldığı, Nesin’in 47 yıl önce yazdığı “Şimdiki Çocuklar Harika” kitabını öğrencilerine tavsiye eden İstanbul Bahçelievler Kumport Ortaokulu’nda 13 Türkçe öğretmeni hakkında soruşturma başlatıldı. Gerekçe: “Küfürlü ve Türk aile yapısına uygun olmayan içerik.”
Milli Eğitim Bakanlığı’nda (MEB) sanata, sanatçıya ve edebiyata yönelik sansür uygulamaları, öğretmenlere yönelik baskıyla birleşti. Son dönemde Gezi Parkı eylemlerinde yaşamını yitiren gençler üzerinden öğretmenlere başlatılan soruşturmalar İstanbul Bahçelievler’de kitap üzerinden baskıya dönüştü. İstanbul’da MEB Bahçelievler İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü’ne bağlı Kumport Ortaokulu’nun Türkçe öğretmenleri hakkında “Aziz Nesin’lik bir soruşturma” başlatıldı.
Okulun 5. ve 6. sınıf öğrencilerinin Türkçe öğretmenleri 2013-2014 eğitim öğretim yılında öğrencilerine kitap tavsiye listesi hazırladı. Liste içinde, Aziz Nesin’in “Salt çocuklar için değil, anababalarla öğretmenler için de yazdım” dediği, tanıtımında ise “Bu roman, çocukların büyüklerine karşı haklarını ve kendilerini savunmalarıdır. Bu roman, çocuk eğitiminde gerekli sanılan, günümüzde geçerli birtakım değer yargılarının yanlışlığını anlatıyor” ifadelerinin yer aldığı, iki öğrenci arasında eğitim öğretim yaşamına ilişkin mektupları içeren 1967 tarihli, bugüne kadar yüz binlerce baskısı yapılan “Şimdiki Çocuklar Harika” adlı kitabı da yer aldı.
Aile yapısına uygun değilmiş
Ancak okul yönetimi 13 Türkçe öğretmeni hakkında inceleme başlattı. MEB’in Alo 147 şikâyet/ihbar hattı üzerinden velilerin şikâyetleri üzerine başlatıldığı belirtilen soruşturmaya “kitapta Türk aile yapısına uygun olmayan ve küfürlü içerik bulunması” gerekçe gösterildi. Bugün, 13 Türkçe öğretmeni adına okulun Türkçe Zümre Öğretmenler Kurulu Başkanı’nın ifadesinin alınacağı öğrenildi.
Tavsiyesi de var!
Eğitim Sen İstanbul 1 No’lu Şube Yönetim Kurulu üyesi Barış Uluocak, “Kitap, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından Türkçe öğretmenleri için hazırlanan kılavuz kitapta 5. ve 6. sınıf öğrencileri için tavsiye edilen bir kitap. Tavsiye edilmese de Aziz Nesin kitabı bu” değerlendirmesini yaptı.

1 liraya kitap kampanyası

Ayışığı Sahaf&Kitapevi, Öykü Sahaf&Kitapevi ve Babil Kitap&Cafe, örnek bir çalışma yapıp, 'Antalya Okuyor' adlı ortak projeye imza attı

KİTABEVLERİ,'Kitapları Seviyor musunuz? Öyleyse Hayatınız Boyunca Mutlu Olacaksınız Demektir!' sloganıyla hikâye, öykü, edebiyat, şiir, psikoloji, felsefe, roman, deneme, araştırma gibi daha birçok türdeki kitabın fiyatını 1 TL'ye indirdi. Kampanyayı duyan okurlar, kitabevlerine akın edip birden fazla kitap satın almaya başladı. Büyük ilgi gören kampanya, 9 Mayıs Cuma akşamına kadar sürecek. Kampanya, yoğun istek olursa tekrarlanabilecek. Ortak kampanyayı başlatan kitabevleri sahipleri Yadigâr Düzen, Yasemin Yıldırım, Nefer Avcı, tüm kitapların fiyatını 1 TL'ye indirerek kitapseverleri bir araya getirmeyi, kitap okurlarının sayısını artırmayı hedeflediklerini belirtti. Konuyla ilgili yapılan ortak açıklamada, "Sahaf ve kitabevleri olarak turizmin ve kültür-sanatın başkenti Antalya'mızda bir ilki başlattık. 'Antalya'da Kitap Okumayan Kalmasın' sloganıyla yola çıktık. Kampanyamız, sosyal sorumluluk projesidir. Diğer sahaf ve kitabevlerinin de aynı duyarlılığı gösterip, belli tarihler aralığında kitap fiyatlarında indirim yapacaklarına inanıyoruz" denildi.

Marguerite Duras "The Lover"

 Duras: “Yaşamımın öyküsü yok!”

… Benim de çocukluğum, varsıllık içinde yoksulluk yaşayarak geçti. Yoksunluğun, geleceksizliğin, ötekiliğin ne demek olduğunu çok iyi biliyorum ben de Duras gibi. Yoksunluğun bir kokusu, bir izi vardır insan üzerinde; vücudunuzda görünmeyen, sizinle yaşayıp sizinle ölen, acı veren içsel bir yara gibidir. “Yoksunluk dışarı sızdırılmaz, özenle gizlenir”. Duras, çocukluğundaki büyük ama bulanık fotoğrafı ortaya çıkarmak istercesine birçok kitap yazar. Genç kızlıktan kadınlığa geçip, kendi ayakları üzerinde durduğundan beri, özyaşam anılarına yer vermiştir eserlerinde.

Duras, 1984 ilkbaharında, yetmiş yaşında yazdığı “Sevgili” isimli romanında, ilk gençlik günlerinin aşkını, tüm yoğunluğu ve derinliğiyle, yeniden zihninde resmetmek adına, tüm etik ve moralduvarlarını da yıkarak, uydurma ya da düşsel bir anlatıcı gibi değil de gerçek bir kadın gibi, içten-yürekli ve göz kamaştırıcı bir yöntemle, harikulade eksiltmeli cümlelerle anlatmıştır. Aynı yıl, Fransa’da büyük edebiyat ödülü Goncourt’ u da alır.  Sonraları, romandaki küçük kızın, hayatından kesitler taşıdığını -aslında bir bakıma kendisi olduğunu- itiraf eder.

Duras, ailesinin ne ten kokularını, ne göz renklerini, ne de akşam sohbetlerindeki neşeli kahkahalarını anımsar olur yaşlılığında. Hatırladığı tek şey, genç kızlık döneminin geçtiği yerlerdeki akşamların dinginliğidir. Anımsamaya çalıştığı, Fransa sömürgesi, Çinhindi Saygon’da, evlerinin avlusunda çekilen umutsuzluk fotoğrafıdır. Büyük ve bulanık bu fotoğrafın üzerine bir eskiz kâğıdı koyar. Bu eskize, usundaki en belirgin görüntüyü, “odak” noktasını işaretler. Sonra rastgele, kronolojik düzen kaygısı da olmadan, zaman içinde bir ileri bir geri gelgitler yaparak yeni noktalar belirler ve kalemiyle işaretler koyar eskiz kâğıdına tekrardan. Tüm kâğıt dolduğunda işaretlerle, adeta sihirli kalemiyle birleştirir tüm imgelemleri. Geriye çekilip baktığında, büyük fotoğrafı artık görmektedir, mutlu olur, kederiyle.

Romanında, aşkıyla ilk tanıştığı vapur yolculuğunda onun büyük arabası, limuzinini, ileride yazacağı tüm kitapların cenaze arabasına benzetir Duras. Otuzlu yıllarda, Fransız sömürgesiVietnam’ın Saygon şehrinde bir kız lisesinde öğrenci olan küçük-beyaz bir kız çocuğu, nehrin öteki yakasındaki kız yurdunda kalmaktadır. Beyaz çocuğun annesi kız okulunun müdiresidir. Kendinden büyük iki erkek kardeşi vardır. Arabalı vapurda, her sabah akşam, rutin seyahat eden, on beş yaşlarındaki bu cılız-toy-beyaz küçük kıza; Cholen’li zengin Çinli bir işadamının, Fransa’da -sözüm ona- çok iyi eğitim almış, utangaç 27 yaşındaki tek oğlu âşık olur.

Küçük kız, 27 yaşındaki Çinli sevgilisiyle cinsel bir aşka yelken açar. Bu küçük kız, sevgilisine, garsoniyerine getirdiği tüm kadınlara yaptığının aynısını kendisine de yapması için yalvarır. Çinli aşık, bir dediğini iki etmez küçük kızın, onu sonsuz bir aşkla sever, bu beyaz kızdan sevgisine asla karşılık bulamasa da. Küçük beyaz kız, tutucu babasına olan korkusuyla savaşmak adına kendisiyle bu kadar yoğun ve çok seviştiğini düşünür Çinli aşkının.

Beyaz-küçük kız, yaşamındaki herkese meydan okur; önce kendisine, sonra, hayatın seyrine tabii olan annesine, zengin babasından ölümüne korkan Çinli sevgilisine, hastalıklı-zayıf-edilgen ortanca kardeşine ve dolap hırsızı-kaybeden-kumarbaz-sefil büyük erkek kardeşine, vücudunu inanılmaz güzel bulduğu ve körpe göğüslerini bir meyveyi ısırır gibi yemek istediği kız yurdundaki ağlak kız arkadaşı Helene Lagonelle’e ve genç yaşta ölüp kendisiyle beraber iki kardeşini yetim bırakan babasına. Küçük kız ve erkek kardeşleri annelerini büyük bir tutkuyla sevmişler, lakin toplumun, güven ve sevecenlik dolu annelerine yaşattıkları yüzünden, üç kardeş de birbirlerine ve yaşamlarına nefret beslemişlerdir. Duras, romanında, ailenin ümitlerinin yok olduğunu anlatmak istercesine, annelerinin Kamboç’ta deniz kenarında aldığı ve gel-git yüzünden sürekli su basan toprakları için: “Umut bırakıldı, okyanusa karşı girişimler de bırakıldı” der.

Çok iyi bir anlatıcıdır Duras. Romanında, eksiltmeli cümlelerinde, beş duyuyu da çok iyi kullanır, özyaşam hatıralarını anlatmak için. Mesela: “Odaya sel gibi dolan kent gürültüsünde yoğunlaşıyor dikkatim” der. Başka bir yerde: “Bütün ev güzel kokar, fırtına sonlarının ıslak toprak kokusu yayılır ortalığa, hele bir de öteki kokuyla, arapsabununun, arılığın, namusluluğun, çamaşırın, aklığın, annemizin uçsuz bucaksız saflığının kokusuyla karıştı mı insanı deli eden bir kokudur” der. Ya da: “Işık, gökten bu arı saydamlık çağlayanlarının, bu sessizlik ve kımıltısızlık hortumlarının üzerine vururdu. Hava maviydi, avuca alınabilirdi. Mavi. Gökyüzü bu ışık balkımasının (parıldama) sürekli çırpınışıydı” der. Hatta tüm duyuları beraber aynı anlatımda hissettirir: “Yel dindi, ağaçların altında yağmur sonlarının doğaüstü ışığı var. Kuşlar çıldırmış gibi, bütün güçleriyle bağırıyor, soğuk havada gagalarını biliyor, neredeyse kulakları sağır edecek biçimde, çınlatabilecekleri kadar çınlatıyorlar havayı” der.

Romanın kahramanı, anlatıcısı, kâh “Duras”tır kâh “Okur”dur. Mekân, sadece Çinhindi Saygon’ da değildir. Geldikleri ve yine gidecekleri yer olan Fransa’ya, Paris’ e ve orada Duras’ın duyumsadığı tüm anılara da göndermeler vardır kitabın içinde. Sıkılmadan, erinmeden, duygudaşlık kurduğunuzda kendinizi kahramanın yerinde, o garsoniyerde, ya da tüm ailenin bir ritüel haline dönüşen duygusuz akşam yemeklerinde görebilirsiniz. Kendi ailenizle ve yaşamınızla da belki paralellikler ya da acı-tatlı hatıralar canlanabilir usunuzda. Duras, Uzakdoğu ve Batı kültürlerinin oluşturduğu derin birikimle, dobra dobra anlatıyor yaşadıklarını. İçsel yaralarımıza merhem olmak adına, bir ışık çakıyor benliğimize, Freud’un “Derinlik Psikolojisi” in izdüşümünde.

Robert Capa’yı beklerken | Şule Tüzül

Robert-Capa-yi-Beklerken_167412_12008 Ocak ayında Meksika’da içinde MAGNUM fotoğraf ajansının efsane kurucuları Robert Capa ve David Seymour; yani Chim ile Capa’nın sevgilisi Gerda Taro’ya ait, 127 makara negatif ve İspanya İç Savaşı fotoğrafları olan üç kutu bulunuyor. Hiç basılmamış 3000’den fazla fotoğraf. The New Yok Times tarafından basılan bu fotoğraflardan birinde Gerda Taro bir otel odasında dar bir yatakta, üzerinde muhtemelen Capa’ya ait erkek pijamaları uyurken yer alıyor. Zaten Capa’nın fotoğraflarına hayran olan İspanyol yazar Susana Fortes bu fotoğraftan çok etkileniyor ve Capa ile Gerda arasındaki aşkı anlatan bir roman yazıyor. 2009 yılında İspanya’da yayımlanan roman, 2013 yılında Doğan Kitap tarafından yayımlanarak Robert Capa’yı Beklerken ismi ile ülkemizde de okuyucu ile buluştu.

Gerda Taro, Polonya asıllı bir Alman. Gerçek ismi Gerta Pohorylle. Budepeşte-Macaristan’da doğan Robert Capa’nın gerçek ismi ise Endre Ernö Friedmann. Capa, siyasi faaliyetleri nedeni ile Macaristan’da sıkıntılı zamanlar yaşıyor ve ailesi tarafından Berlin’e gönderiliyor. Yahudi olan Gerda ve Capa daha yirmili yaşlarının başlarında, Almanya’da baş gösteren Yahudi düşmanlığı nedeni ile Paris’e kaçan binlerce insan gibi bir gün kendilerini Paris’te buluyorlar ve bu kentte tanışıp, birbirlerine aşık oluyorlar. Capa deli dolu, çapkın, yerinde duramayan ve sürekli gerçek olup olmadığından emin olamayacağınız hikayeler anlatan bir adam. Fortes, Gerda’nın Capa’ya aşık olduğu anı “Hep bir hikayeye aşık oluruz, ne bir isme ne de bir bedene, sadece onun içinde kayıtlı olana.” diyerek aktarıyor.

Paris’te karnını doyurmak için fotoğrafçılık yapan Capa’ya fotoğraf işi alması konusunda yardımcı olmak isteyen Gerda, isimlerini değiştirerek basın ve fotoğraf ajanslarına kendilerini Amerikalı fotoğrafçı Robert Capa ve menajeri Gerda Taro olarak tanıtma fikrini ortaya atar. Bu fikir üzerinde anlaşan çift birlikte çalışmaya başlar. Bir süre sonra Capa gibi fotoğraf çekmeye başlayan Gerda, İspanya İç Savaşı’nı fotoğraflamaya giden Capa’ya katılarak kendini bir anda savaş fotoğrafçısı olarak bulur. Savaş ile yüz yüze gelen birçok insan gibi ilk deneyimlerini gözyaşları ile karşılar.

“Bir gazeteci olarak hayatının ilk önemli dersini öğrenmişti. Hiçbir manzara insanlık tarihi kadar harap edici olamaz. Bu onun fotoğrafçı mührü olacaktı.”
“Ölülere kadrajdan bakmak daha dayanılırdı.”

Portrait of Taro And Capa
Gerda Taro ve Robert Capa

Gerda bu süreçte Madrid ve İspanya halkından büyülenir. Bir yandan bombalar ve silahların altında savaşın dehşeti ile yaşayan İspanyollar, silah sesleri durulduğunda sinemaya gitmeye, kitap okumaya devam etmektedir. Faşizme karşı savaşan İspanya halkına fotoğrafları ile destek olmaya, fotoğrafları ile onların sesi olmaya ve savaşın dehşetini dünyaya duyurmaya çalışırlar. Gerda’nın günlük tuttuğu kırmızı bir defteri vardır. Deneyimli bir savaş fotoğrafçısına dönüştüğü tarihlerde defterine şöyle yazar:

“Olayları güvenli bir yerden izlemek beni tatmin etmiyor. Savaşları bir askerin yaşadığı gibi yaşamayı tercih ediyorum. Durumu kavramanın tek yolu bu.”

Cephede Capa’sız geçirdiği günlerden birinde ise şunları yazar:

“Bu savaşta ölen olağanüstü insan sayısını düşündüğümde, öyle ya da böyle, hala hayatta kalmak bana adil gelmiyor.”

Robert Capa’yı Beklerken, edebi açıdan bakıldığında çok güçlü bir roman olmayabilir. Hatta Robert Capa’yı ve Gerda Taro’yu tanımayan ya da gerçek hayat hikayelerini bilmeyen okuyucular için sıradan bir aşk romanı olarak da değerlendirilebilir. Ancak, fotoğraf tarihine meraklı, Robert Capa ya da Gerda Taro hayranı olan fotoğraf severler için heyecanla okuyacakları bir roman olduğunu düşünüyorum. Yazar, kitabın bazı bölümlerinde savaş ve sosyal belgesel fotoğrafçılığa dair yorumlara, fotoğrafları ile çekim yaptıkları savaşların kaderini yönlendiren Eddie Adams, Nick Ut ve Kevin Carter gibi isimlere yer vermiş. Hikayenin geçtiği dönemde olmasa da Capa’nın yıllar sonra röportajlarında verdiği demeçler de kitapta karşımıza çıkıyor:

“Kazanan fotoğraf editörlerin hayal gücünden doğuyor ve onu gören halkın bakışlarıyla değerleniyor.”

Fortes, kitabı yazarken Robert Capa ve Gerda Taro biyografilerini içeren birçok kaynaktan yararlanmış ve kitapta geçen İspanya İç Savaşı ile ilgili bölümlerin gerçek belgere dayandığını belirtiyor. Susana Fortes’in yararlandığı kaynaklardan Richard Whelan’a ait Robert Capa biyografisi ülkemizde de Agora Kitaplığı tarafından yayınlanmıştı. Bu biyografiyi okumamış iseniz, okuduktan sonra Fortes’in romanını okumanızı öneririm.

Kitabın sonunda yer alan yazarın notu bölümünü Fortes aşağıdaki cümlelerle tamamlarken, roman yazarlığına dair çok özel bir durumun altını çiziyor:

“Hiç kimse bir roman bitiminde ona başladığı zamanki kişi değildir artık. Bir bakıma, bu kitap benim yazarlık hayatımda, tıpkı bir savaş deneyimi gibi, geri dönüşü olmayan bir yeri simgeliyor. Bir parçam daima, pijamalar içindeki narin Gerda Taro’nun gördüğü o bombalı düşlerin vahşi yıllarında kalacak.”

Namlunun Ucundaki Mahalle

O meşhum güne kadar mahallenin adını sakinleri ve komşu ilçeler dışında bilenler sınırlıydı. Tapusuz ve sıvasız evleri , çamurlu yolları, işsizi ve yoksulu bol olan bu mahalleyi, bağlı bulunduğu ilçenin belediyesi bile unutup kaderine terk etmişti. Çoktan hurdaya ayrılması gereken ve o da saatte bir gelen otobüsleri de olmasa dış dünyaya bağlantıları külliyen kesilecekti ama yaşlı otobüsler sayesinde İstanbul'un merkezi noktalarına ulaşamasalar da hiç olmazsa komşu ilçelere kadar uzanabiliyorlardı...

Takvimler 12 Mart 1995 tarihini gösterdiği gece , mahallenin adını sadece Türkiye değil , cihan duydu. Üstelik mahalleyi tanıtmak adına kendilerinin özel bir çabası olmaksızın... 

O gece beyaz bir marka Renault Station marka otomobil İsmetpaşa Caddesi'nin başladığı tepeden bayır aşağı süzülürken içinden uzanan eller dört kahvehaneyi taradı. Bir kişi yaşamını yitirdi. Katilleri taşıyan otomobil hiç acele etmeksizin biraz ötede çatallaşan yol ayrımından sağa saparak gözden kayboldu. 

Yapılan saldırıyı ve polis ekiplerinin kayıtsızlığını protesto etmek isteyen mahalleli , karakola yürüdü. Polis ekipleri de bunu bekliyormuşcasına kendilerine taş atanlara mermi ile karşılık verdi... 

 

" Sevgili Orhan Tüleylioğlu , Gazi olayını ve davasını unutturmak isteyenlere inat dör dörtlük bir araştırmaya imza attı. Hem gelecek kuşaklara yanlış meteryal bırakmamak hem de o üç gün Gazi de yaşanan katliamı belleklere kazımak için yapılan bu çalışmayı çok önemsiyorum. "

Miyase İlknur