SABIRSIZ YÜREK - STEFAN ZWEIG

BİYOGRAFİ

Kitap: Sabırsız Yürek
Yazar: Stefan Zweig
Yer: Trattoria İl Faro
Sunucu: Aysun
Katılımcılar: Ayşe, Ayşen, Aycan, Bilgen, Belkis, Billur, Gülda, Gülden, Peyman, Yonca





''.... siz hiçbir tutkuya, aşka mantıkla yanaşıldığını duydunuz mu? ''

Sabırsız Yürek, özellikle düşsel ve tarihsel karakterler üstüne yazdığı yaşamöyküleriyle tanıdığımız Stefan Zweigın tek romanıdır. Freudun öğretisine derin bir ilgi duyan Zweigın bu psikolojik romanı, acıma duygusunun nelere yol açabileceğini, insanı nasıl çatışmadan çatışmaya sürükleyebileceğini anlatan bir başyapıttır



Zweig kitapta Hofmiller ve Doktor Condor'un kişiliğinde acıma duygusunu tüm yönleriyle ele almaya çalışır; merhamet aslında iki tarafı da keskin bir kılıçtır ona göre ve hem göstereni, hem de gösterileni büyük bir açmaza sokar. Bu duygu her iki taraf için de tehlikelidir; merhamet, bu duyguyu gösteren için kölelik anlamına gelirken, gösterileni acımasız yapar; çünkü merhamet gösterilen kişi giderek daha fazlasını istemeye, kendi isteklerini acımasızca dayatmaya başlar. Ve bunun sonucunda merhamet eden ve edilen bir tür kısır döngü içine saplanıp kalırlar. Nitekim Zweig'ın kitabının ana ekseni de budur. Kitapta acıma duygusunun tarafları nasıl bir yıkıma sürüklediğine şahit oluruz.
Zweig kitabında okuru merhametin asıl doğasını sorgulamaya yöneltir. Bu yönüyle Sabırsız Yürek bir roman olmasının yanı sıra merhamet üzerine yazılmış uzun bir denemedir aynı zamanda.


Öykü 1913 yılında Macaristan sınırındaki küçük bir kasabada başlar.Öykünün anlatanı 25 yıl sonra bizzat Anton Hofmiller’dir.

Avusturya-Macaristan ordusunun bir süvari alayında Teğmen olan Anton Hofmiller, bu kasabadaki garnizonda görevlidir. Bir gün arkadaşlarıyla birlikte vakit geçirirken zengin Kekesfalva’nın yeğenini görür. Bir arkadaşının aracılığıyla Herr Layos Von Kekesfalvaların evine yemeğe davet edilir. Yemekte Kekesfalva’nın kızı Edith ve yeğeni Ilona ile tanışır. İçki ve alışık olmadığı ortamın yarattığı hayranlık duygusu Anton un başını döndürür. Gece boyunca dans eder. Artık gideceği sırada,ev sahibinin on yedi-on sekiz yaşlarında Edith diye bir kızı olduğunu ve onu da dansa davet etmesi gerektiğini anımsar ve ardından Edith’i de dansa davet eder. Ama o anda Edith birdenbire hıçkırıklara boğulunca büyük bir gaf yaptığını anlar, çünkü felçlidir ve tekerlikli sandalyeye mahkûmdur. Hofmiller kızın sakat olduğunu görmemiştir,çünkü kız masa başında oturmaktadır,yüreği utançtan alev alev evden kaçarcasına ayrılır.

Yaptığı gafın üzüntüsüyle ertesi gün özür dilemek için Edith’e çiçek gönderir. Zamanla her gün Edith ile Ilona’yı ziyaret etmeye başlar ve her geçen gün Edith’e duyduğu acıma hissi daha da artar. Edith de her gün özlemle Hofmiller’i beklemektedir. Kekesfalva ve Ilona, Edith’in hastalığından kaynaklanan tüm kaprislerine katlanmakta ve onun durumuna çok üzülmektedir. Bir gün Kekesfalva, Hofmiller’den Edith’in doktoru Condor’a, Edith’in iyileşme umudunun olup olmadığını gizlice sormasını ister, çünkü Condor bu konuda hiçbir zaman kesin bir şey söylememektedir. Hofmiller, Condor’dan Edith’in iyileşemeyeceğini öğrenir. Ama içindeki acıma duygusunun etkisiyle, Kekesfalva ailesini üzmemek için zararsız görünen yalanlar söylemeye ve onları bu konuda umutlandırmaya başlar. Hatta bu duygular Hofmiller’in aslında Edith’i iyileştirmeyeceğini bildiği halde onlara yeni bir tedavi yöntemini müjdelemesine, sonra da artık kendisine âşık olan Edith’e onun da ilanı aşk etmesine kadar sürükler onu. Duyduğu acıma duygusu giderek Hofmiller’i ele geçirmekte ve tüm hayatını geri döndürülemez bir biçimde şekillendirmektedir. Aşkını açıkça ilan eden Edith e karşı acıma duygusu dışında bir şey hissetmeyen Anton, bir yandan çaresizlikle kıvranırken bir yandan kendini parmağında nişan yüzüğüyle baş başa bulur. Bu noktadan sonra ilişki o yazgısal, o korkunç sona doğru hızla ilerler. İçinde bulunduğu durumun açmazıyla mücadele edemeyen Anton işi intihara kadar götürecek bir ruh halindeyken o gece birliğinden Albay’ına açılır. Albay Svetozar Bubencic’in çözüm önerisi Czaslau’daki yedek birliğe gitmesi ve sabah erkenden kimselere görünmeden oradan ayrılmasıdır. Albay bir şekilde arkada kalan durumu idare edecek ve nişan konusunun da sessizce kapanmasını sağlayacaktır. Hofmiller sabah çok erkenden ilk treni yakalamak üzere ayrılır. Fakat yine vicdanı peşini bırakmaz, yaptığından duyduğu derin suçluluk duygusuyla yol üzerinde ilk istasyonda trenden inip açıklama yapabilmek için Condor’a uğrar ancak Condor evde olmadığı için karısına, Condor’a iletilmek üzere bir mektup bırakır. Mektupta olanları en kısa ve doğru şekilde özetler. Sözünü tutamadığını, arkadaşları karşısında utanarak nişanı inkar ettiğini, intihar etmek istediğini ancak albayın bunu engellediğini; kendisiyle birlikte başka bir suçsuz insanı daha felakete sürükleyemeyeceğini anladığını ve bu nedenle Condor’un acilen Kekesfalvaların malikanesine giderek, olanları tüm açıklığıyla anlatmasını ve bütün bunlardan sonra Edith yine de onu affederse nişanlı kalacağını ve sonsuza kadar onunla kalacağını yazar. Bununla da yetinmeyerek Condor’un mektubu ulaştıramama ihtimaline karşı ikinci bir istayondan telgraf çeker. Ancak ne yazık ki ne telgraf Edith’in eline geçer ne de Condor gidebilir. Bütün kasaba bu olayın dedikodusuyla çalkalanırken Anton ortalarda yoktur. Edith bu utançla intihar eder. Herr von Kekesfalva’da kızının acısına ancak birkaç gün dayanabilir. Edith’in intihar ettiği 29 Temmuz aynı zamanda savaşın başladığı gündür. Anton bu vicdan azabıyla savaşa katılır, kaybedecek hiçbir şeyi olmadığına inancından ölmek için giriştiği her muharebeden kahramanlık hikayeleriyle döner. Kendisine verilen bu onuru hak etmediğini düşündüğünden savaş bitiminde askerlikten istifa eder.


Kitaptaki Ana Karakterler :
Anton Hofmiller :
- Başlangıçta 25 yaşında, tüm gençlik yıllarını askeri akademide geçirdiği için çok toy, Mızraklı Süvari teğmeni.
- Hikaye sonunda 50 yaşında levazım tuğgenerali, askerlikten ayrılıp sivil hayata geçmiş.
- 28 yaşında savaşta Maria Teresa nişanı almış asker.
- Sıradan bir devlet memurunun 2 kız 4 erkek oğlundan biri.
- Uzun boylu, yakışıklı.


Herr Von Kekesfalva :
- Asıl adı Leopold Kanitz olan bir doğu Yahudisi, fakir bir meyhanecinin oğlu, sonraları bu isim bir bakanın isteğiyle değiştirilip asalet ünvanıyla süslenmiş büyük servet sahibi soylusu.
- Daima siyah ceketli, beyaz gömlekli, altın çerçeveli gözlüklü ve keçi sakallı, ince ve zarif yüzlü bir bilim insanını anımsatır havada.
- Yorgun bakışlı, hafiften eğik omuzlu, fazlaca öksürmenin etkisiyle sesi boğuk.
- Yaşlı Prenses Orosvar’ın büyük servetinin mirasçısı –oda hizmetçisi Fraeulein Annette Beate Dietzenhof’un kocası , Edith in babası.
- Zamanında senet kırma hikayeleriyle Uli Neuendorff’un intiharına neden olmuş eski bir tefeci.


Edith Kekesfalva :- 1913 yılında, son 5 yıldır geçirdiği hastalık nedeniyle bacakları felçli, Herr Von Kekesfalva’nın 17-18 yaşlarındaki kızı
- Kızıl kahverengi saçlı, ince yapılı, gri gözlü, kırılgan görünüşlü, yarı çocuk-yarı genç kız.
- Geçirdiği hastalık öncesinde dans etmeyi tutkuyla seven, mutlu, sevgiyle şımartılmış ama felç sonrası, bir dediği iki edilmeyen, mutsuz, hayata öfkeli, hoşuna gitmeyen bir şey olduğunda nöbetler geçiren, pek çok tedavi ve doktor sonrası en son Dr.Condor’un Hastası.

Dr. Condor :
- Önceleri Herr Von Kekesfalva nın eşinin, daha sonra ise Edith’in doktoru.
- Tedavi edemediği körleşen hastasının sonraları eşi.
- Kısa boylu, şişman kel kafalı, gözleri miyop, kravatı bile kötü bağlanmış, kırışık elbiseleri kül lekeleri içinde olan adam.
- Sivilce izleri ve çukurluklarla kaplı yusyuvarlak kaba bir yüz, patatesi andıran bir burun, derin çizgiler arasında kaybolmuş bir alın, tıraşsız pembe yanaklar, kısa kalın bir boyun, yağlı ense –Viyanalı’ların argoda bira fıçısı dedikleri türden yumuşak yüzlü, tombul ve keyfine düşkün biri.


Kitaptan Alıntılar

… ve birden böylesine sağlıklı bir biçimde kısıtlanmadan, zevkle ata binmekten , sağlıklı bir vücuda sahip olmanın ayrıcalığından utandım (Sf.72)

… böyle ani ve absürd bir tekliften böylesine mutlu bir evlilik çıkması çok nadir bir durumdur. Genellikle zıt kutuplar birbirini çeker, tabii doğru yerleştirilirlerse kusursuz bir uyum ortaya çıkar.
Bize en şaşırtıcı görünen şeyler çoğunlukla en doğal olanlarıdır (Sf.187)

… siz hiçbir tutkuya, aşka mantıkla yanaşıldığını duydunuz mu? ( Sf. 339)

… bir şeyi saklamak ya da saklamak zorunda kalan kişinin gözlerinin doğal, özgür ve samimi bakması olanaksızdır (Sf.380)

… yalnızca yardımcı olmak, bambaşka birine faydam dokunması fikri bile içimde bambaşka bir sevinç uyandırıyordu.
Kişi ancak başkaları için de bir değeri olduğunu anladığında varlığının anlamını ve önemini kavrayabiliyordu (Sf.82)

… kararlarımız, kabul etmek istemesek de büyük ölçüde sosyal konumumuzla sağladığımız uyuma ve çevreye bağlıdır. Düşüncelerimizin büyük kısmı genellikle önceden edinilmiş izlenimlerin ve etkileşimlerin doğal sonucudur (sf.430)

…insan bir şeyin farkına vardığında gizemli bir biçimde bunu başka farkındalıklar da izliyordu (Sf.86)

… ayrıca tuhaflıkları kuşkuyla karşılamayı bilemeyecek kadar gençsiniz. Yaşlı bir insan olarak bana inanın yaşamda zaman zaman aldanmış olmaktan utanmamalısınız, hatta diyebilirim ki insanlara ve olaylara başlangıçta iyimserlikle yanaşmayı engelleyen eleştirici, kuşkulu bakışların, henüz kişiliğinizin bir parçası olmaması büyük bir şans…(Sf.192)

… kaderin yaraladığı bir insan ne olursa olsun hep yaralı kalıyor (Sf.350)

… hayır hayır hastalara acımamak gerek, her hasta kendini her şeyin üstünde görür, düzeni bozar, onu yeniden toparlamak düzeni yeniden sağlamak için, her başkaldırıda olduğu gibi, kararlılıkla üzerine gidilmelidir. Ele geçen her fırsattan faydalanmak gerekir, çünkü yalnızca iyi niyet ve doğruluk, bugüne kadar ne insanlığın ne de bir tek insanın iyileşmesine yardımcı olabilmiştir (Sf.201)

… bedensel başarı genellikle ruhsal rahatlamaya da temel olur (Sf.372)

… zaten kişi her zaman en ağır küfürlere bile, komşusunun başına da aynı şey geliyorsa daha rahat katlanmaya hazır değil midir? Adalet, gizemli bir biçimde gücü ve şiddeti telafi eder (Sf .421)

… bireyin bir organizasyona karşı gelmesi, kendini bırakıp onunla sürüklenip gitmesinden çok daha fazla cesaret gerektirir (Sf.28)

… ancak iç dengeler bir kez bozulmaya görsün bütün bu kendi kendine konuşmalar, kendini toplama çabaları hiç fayda etmiyordu ( Sf.97)

… dünyada bir şeyi yarım söylemek ya da yarım bırakmak kadar kötü bir şey yoktur. Her kötülük bu yarım işlerden çıkar (Sf .139)

… iki tür acıma duygusu vardır, birincisi duygusal ve zayıf olanı, başka birinin yaşadığı felaketlerden kaynaklanan acı ve hüzünden olabildiğince çabuk kurtulmak için çırpınan yüreğin sabırsızlığıdır. Bu acıma duygusu, aynı acıyı hissetmekten çok başkasının acısına karşı kendi ruhumuzun içgüdüsel bir savunmasıdır. Diğer tek ve gerçek acıma duygusu ise, duygusal olmayan ama yaratıcı olan, ne istediğini bilen, sabırla gücü yettiğince, hatta gücünün bile ötesinde katlanmaya ve dayanmaya karalı olunan acıma duygusudur. İnsan yalnızca sonuna kadar dayanabildiği en acı ve en zor sona kadar sabredebildiği zaman karşısındakine yardımcı olabilir. Yalnızca kendini feda ettiği zaman, ancak o zaman! (Sf.239)

… her nedense özel kişilerin görünümlerinin de, ilk bakışta hayran olunacak kadar farklı olacağı gibi bir yanılgımız vardır (Sf.124)

… bu hep böyledir, eğer siz mutluysanız, çevrenizdeki insanların da mutlu olduklarını düşünmek istersiniz (sf.211)

… ancak şimdi yazar ve şairlerin çoğunlukla dile getirmekten kaçındıkları gerçeği, çirkinlerin sakatların, toplum dışına itilmişlerin, evde kalmışların, ihtiyarlayıp çökmüşlerin, sokağa atılmışların mutlu ve sağlıklı insanlardan çok daha tutkulu, çok daha tehlikeli bir ihtirasla bağlanacaklarını ve arzu duyabileceklerini anlıyordum. Onların sevdası takıntılı, karanlık ve karaydı, yeryüzünde hiçbir tutku, yalnızca sevmek ve sevilmekle yeryüzündeki varlıklarına bir anlam kazandırmaya çalışan tanrının bu mutsuz çaresiz üvey evlatlarının ki kadar ihtiraslı ve umutsuz olamazdı ( Sf.275)

… nasıl ki bitkiler seranın sıcak ve tropik ortamında hızla gelişirse, kuruntular da karanlıkta aynı gelişimi gösterirler. Endişeyle kıvranırken en karmaşık olmayacak kuruntular hızla kabuslara dehşet verici resimlere dönüşür, sarmaşık gibi her yanı kaplar ve kişinin soluk bile alamayacağı şekilde adeta boğazını sıkar (Sf.53)

… bir organizma ne kadar normal ve güçlü çalışmaya başlarsa o kadar büyük bir şiddetle hastalıklardan kurtulmak isteyecektir (Sf.131)

… kişi her şeyden kaçabilir, yalnızca kendinden asla ! (Sf.351)

…yaşamda sevgiye gerek duyanlar, sağlıklılar, kendine güvenenler, gururlular, neşeliler, yaşamın zevkini çıkaranlar değildi. Onların buna ihtiyacı yoktu. Onlar sevgiyi yalnızca kendilerine sunulması gerekli bir şey olarak niteliyor, kayıtsız, kendini beğenmiş bir tavır takınıyorlardı. Sevgi onlar için yalnızca bir olgu, saçtaki bir toka, koldaki bir bilezik gibi başkaları tarafından sunulan bir armağandı, asla yaşamın anlamı ve ulaşılabilecek en yüce mutluluk değil!
Kaderin sillesini yemişlere, sakatlara, engellilere, toplumun dışladıklarına, çirkinlere, yokluk çekenlere, umudu kırılmışlara gerçekten de sevgiyle ulaşılıp yardımcı olunabilirdi. Onlara yaşamını adayan, yaşamın onlardan esirgediğini onlara bağışlamış oluyordu. Yalnızca onlar olması gerektiği gibi sevmeyi ve sevilmeyi biliyorlardı, alçakgönüllülükle ve minnettarlıkla! (Sf.436)

… kimsenin beni anımsamaması benim de işlediğim suçu unutmamı sağladı. Unutmak kaçınılmaz olunca , insan yüreği de ona pekala uyuyor ve unutmayı istiyor (Sf.450)

… belki güleceksiniz ama kişinin acının pençesinde nasıl kıvrandığını yaptığı saçmalıklar sanırım en güzel şekilde belirtir (Sf.190)

… acımak iki yanı keskin bir bıçak gibidir, kullanmayı bilmeyen elini ve özellikle de kalbini ondan uzak tutmalıdır. Tıpkı morfin gibi acıma duygusu da hasta için sadece başlangıçta bir nimet, bir ilaç, bir devadır, ama dozunu ayarlamasını ve azaltmasını bilmediğiniz zaman öldürücü bir zehir olabilir. (Sf.238)

… yaşamımda ilk kez her türlü bağlılığın ruhun asıl güçlerini engellediğini, insanın gerçek kişiliğinin ancak

Stefan Zweig, (d. 28 Kasım 1881, Viyana, Avusturya - ö. 23 Şubat 1942, Petrópolis, Brezilya) Avusturyalı romancı, oyun yazarı, gazeteci ve biyografi yazarı.

Babası varlıklı bir sanayici olan Stefan Zweig, küçük yaşlardan itibaren kültür ve edebiyat alanında eğitim görmeye başladı; İngilizce, Fransızca, İtalyanca, Latince ve Yunanca öğrendi. Viyana ve Berlin üniversitelerinde felsefe öğrenimi gördü. İlk şiirlerini lisedeyken, Hugo von Hofmannsthal'ın ve Rainer Maria Rilke'nin eserlerinin etkisiyle yazdı.

1901'den sonra Fransızca yazan Paul Verlaine ve Baudelaire'in şiirlerini Almancaya çevirdi. İsrail'in kurucusu Theodor Herzl ile tanıştı ve dost oldu. Gazetelerde muhabirlik yaptı.

1907-1909 yılları arasında Seylan, Gwaliar, Kalküta, Benores, Rangun ve Kuzey Hindistan'ı gezdi, bunu,

1911'deki New York, Kanada, Panama, Küba ve Porto Riko'yu kapsayan Amerika yolculuğu izledi.

1914 yılında Belçika'ya Émile Verhaeren'in yanına gitti.



Birinci Dünya Savaşı'nda (1914-1917) gönüllü olarak Viyana'da savaş karargâhında "Savaş Arşivi"nde memur olarak çalıştı. Savaştan sonra Avusturya'ya dönerek Salzburg'a yerleşti.
1920 yılında, Frederike Von Winternit ile evlendi. Stefan Zweig Salzburg'da yaklaşık 20 yıl yaşadı. Kapuzinerberg'in yamacındaki villasında geçirdiği yıllar, Zweig'ın en verimli yıllarıdır. Kapuziner yokuşu, 5 numaradaki villayı, Friderike ile evli olduğu yıllarda satın aldı. Salzburg'da geçirdiği yıllardır Zweig'ı edebiyatta doruğa tırmandırdı, en güzel eserlerini, kente ve Salzach'a yukardan bakan iki katlı, ağaçlar arasına gizlenmiş villada yazdı. Kısa sürede ünlü insanlarla dostluk kurdu, onları sık sık Salzburg'da konuk etti. Romain Rolland, Thomas Mann, H.G. Wells, Hugo von Hoffmannstahl, James Joyce, Franz Werfel, Paul Valery, Arthur Schnitzler, Ravel, Toscanini ve Richard Strauss, Zweig'in konuğu oldu.

Salzburg'da geçen yıllarında Zweig, Avrupa'nın düşünsel birliği için ağırlığını koydu; makaleleriyle ve konferanslarıyla aşırılıklara karşı uyarılarda bulundu; diplomatik çevrelere, akıl ve sabır çağrısı yaptı.

1927'de Almanya'nın Münih şehrinde "Duygu Karmaşası", "Yıldızın Parladığı Anlar" ve "Tarihsel Baş Minyatür" adlı kitapları yayımlandı, yine 1927'nin 20 Şubat tarihinde "Rilke'ye Veda" başlıklı konuşmasını yaptı.


1928'de Leo Tolstoy'un 100. Doğum Yıldönümü Kutlamaları'na katılmak üzere, Sovyetler Birliği'ne gitti.

1933'de, Nazilerin yakmaya başladıkları kitaplar arasında Yahudi kökenli Zweig'ın eserleri de yer alıyordu. 1934'te Gestapo'nun villasını basıp, silah araması üzerine Zweig ülkesini terk etmek zorunda kaldı ve İngiltere'ye, Londra'ya yerleşti. Ancak, kendini burada da rahat hissetmedi.

Zweig, 1937'de ilk karısı Frederike'den ayrıldı ve bir yıl sonra Portekiz'e yanında Lotte Altman adında bir kadınla gitti. O sıralarda Avusturya, Alman Reich'ına katılmıştı ve Zweig da İngiliz vatandaşlığına geçmek için müracaat etti. 1939'da "Sabırsız yürek (Kalbin Sabırsızlığı)" adlı romanı yayımlandı ve Zweig da, Portekiz seyahatine birlikte çıktığı Lotte Altman ile evlendi.
1940'ta İngiliz tabiiyetine girdi, İkinci Dünya Savaşı sırasında New York'a, Arjantin'e, Paraguay'a ve Brezilya'ya gitti. Zweig konferanslar için gittiği Brezilya'ya yerleşmeye karar verdi. Orada ünlü "Bir Satranç Öyküsü"nü kaleme aldı.

Stefan Zweig, 1941'de Montaigne üzerine çalışmaya başladı ve "Dünün Dünyası - Avrupa Anıları" adlı otobiyografisini kaleme aldı. "Dünün Dünyası" kitabı, 1900’lerin başında gençliğini yaşamış bir yazarın yaşadığı dünyanın asla eskisi gibi olmayacağını farkettiğinde eski günlere düzdüğü bir övgüdür.

Avrupa’nın içine düştüğü durumdan duyduğu üzüntü ve yaşamındaki düş kırıklıkları nedeniyle
22 Şubat 1942'de Rio de Janeiro'da, karısı Lotte ile birlikte intihar etti. Buna Hitler’in dünya düzenini kalıcı sanmasının verdiği karamsarlığın yanı sıra, kendi dünyasının asla bir daha varolmayacağı düşüncesi neden oldu.


1881- 28th November Stefan Zweig born
1897 - First publication (poetry) in journals
1900 - 1904 - Student of Philosophy and History of Literature
1901 - First book publication Silberne Saiten Gedichte
1902 - First contribution to arts pages of Neue Freie Presse in Vienna
1902-1903 - Winter semester as student at University of Berlin
1904 - Dissertation The Philosophy of Hippolyte Taine ends his studies
1904 - First volume of novellas published Die Liebe der Erika Ewald. Extensive period in Paris
in London
1906 - Second volume of poems published Die fruhen Kranze. Trips to Italy, Spain and London
1907 - Moves into own flat. Verse drama Tersites is published (premier on 26-11-08 in Dresden
and Kassel
1908-1909 - Five months trip to India, Ceylon, Burma and Indo-China
1910 - Monograph on Emile Verhaeren and two volume edition of his works translated by
Stefan Zweig
1911 - Trip to USA, Canada, Cuba and Puerto Rico. Erstes Erlebnis:
Vier Novellen aus Kinderland published
1912 - Premiere of the tragedy Das Haus am Meer at Vienna Burgtheater on 26th October. Zweig
meets Frederika Maria von Winternitz
1913 - The novella Brennendes Gehimnis is published Zweig first meets Romain Rolland
1914 - On November 12th Zweig volunteers for war service. Two weeks later he is assigned to the
War Archives. Contributes to illustrated journal Donauland
1916-1917 - Moves with Frederika to Kalksburg near Vienna. Buys house in Salzburg
1917 - Two months' leave for the premiere of the play Jeremias turns into 18 month Swiss stay.

Close contact with Romain Rolland and his pacifist circle

1919 - Returns to Austria, moves to Salzburg
1920 - Marriage to Frederika. Story Der Zwang and volume of essays Drei Meister on Balzac,
Dickens and Dostoevsky
1921 - Biography of Romain Rolland, der Mann und das Werk published
1922 - Amok, Novellen einer Leidenschaft and Die Augen des ewigen Bruders published. Stefan
Zweig's edition of Paul Verlaine's collected works also appears
1924 - Stefan Zweig's Collected Poems published
1925 - Der Kampf mit dem Damon (essays on Holderlin, Kleist and Nietzsche) published
1926 - The play Volpone, adapted from Ben Jonson, published. Premiere at Vienna
Burgtheater 6-10-27. His father dies.
1927 - Stories Verwirrung der Gefuhle and Sternstunden der Menschheit published. Ten volume
edition of Stefan Zweig's works appears in Soviet Union.
1928 - Erwin Rieger's biography of Zweig published in Berlin. Third volume of essays Drei Dichter
ihres Lebens (Casanova, Stendhal, Tolstoy) published. Visits Soviet Union.
1929 - Joseph Fouche: Bildnis eines politischen Menschen published. Play Das Lamm der Armen
published (premiere 15-3-30 in Berlin) Volume of novellas Kleine Chronik published.
1930 - Visit to Italy.
1931 - Volume of essays Die Heilung durch den Geist (Freud, Anton Mesmer, Mary Baker-Eddy)
published. Journey to France, meets Joseph Roth.
1932 - Marie Antoinette: Bildnis eines mittleren Charakters
1933 - From October, first extend trip to London.
1934 - Police search for weapons in his house leads Stefan Zweig to leave Salzburg, until 1940 he
lives in exile in Great Britain (London and Bath). Biographical essay Triumph und Tragik des

Erasmus von Rotterdam published in Vienna. Lotte Altmann becomes his secretary. Journey to
Switzerland and Salzburg.

1935 - Premiere on 24th June at Dresden of the opera Die schweigsame Frau with libretto by Stefan
Zweig and music by Richard Strauss. Banned after three performances. Visits Switzerland, France and USA. Biography of Maria Stuart published in Vienna.
1936 - Castellio gegen Calvin: ein Gewissen gegen Gewalt published. Visits Brazil and Argentina
1937 - Publication of first collection of essays and memoirs Begegnungen mit Menschen, Buchern, Stadten. Sells Salzburg house.
1938 - Visits Portugal, writes and publishes Magellan: Der Mann und seine Tat.
1939 - The novel Ungeduld des Herzens published in London and Stokholm. Stefan Zweig moved to Bath and marries Lotte Altmann.
1940 - March-becomes British subject. Lectures in Paris on Das Wien von Gestern. July-Lecture tour through South America, visits USA.
1941 - Brasilien-ein Land der Zukunft published in Portuguese in Rio de Janeiro. Summer in New York State when Zweig finished his autobiography Die Welt von Gestern: Erinnerungen eines Europaers. August-departs for Brazil rents house in Rio, writes Schachnovelle and essay on
Montaigne.
1942 - Suicide of Stefan and Lotte Zweig on the 22nd February. State funeral at Petropolis cemetary


Zweig ve Eserlerine Dair..

Yahudi ve haliyle zengin bir aileden gelen Zweig, felsefe ve edebiyat tarihi eğitimi almıştı. Yahudi olması hiçbir zaman eğitimi üzerinde merkezî bir rol oynamadı. Bir söyleşisinde, “Annem ve babam şans eseri Yahudi olarak doğmuşlar” dese de ve her ne kadar Yahudi inancını inkâr etse de sürekli olarak Yahudi temaları içeren eserler yazdığı da inkâr edilemezdi elbette. İlk eserlerini hayranı olduğu ve yıllar sonra da dostu olacak olan Rainer Maria Rilke etkisiyle yazdı. Birinci Dünya Savaşı’nın etkisinin devam ettiği yıllarda yazdığı, korkunç ve hayatı paramparça eden savaş sonrası yoksulluğunu anlattığı birçok hikâyesi de ölümünden sonra bulundu. Zweig, 1944’te yayımlanan otobiyografik eseri Dünün Dünyası’nda hayranlıkla bahsettiği gibi istikrar ve ilerleme içerisindeki bir sosyal çevre içerisinde büyümüştü. Viyana’nın kültürel hayatına sıkı sıkıya bağlı olmakla beraber aynı zamanda kendini Avrupalı olarak tanımlıyordu ve Fransız edebiyat çevresiyle bağlarını besliyordu. 19. yüzyıla göre Viyana’da hayat yoğun, eğlenceli ve kışkırtıcıydı ama dünyanın gidişatı onu “Vatansız Adam” olmaya itti, hem de hiç acımadan.


Evet, Zweig ekonomik ve sosyal koşulları bakımından diğerlerinden daha da imtiyazlı ve çevresindeki herhangi birinin onunla aynı koşullar içerisinde olmadığının farkındaydı. Stefan Zweig’ın Avrupa medeniyetinin sorununu, yaşamının sonuna dek inandığı insanlığın başarısızlığını gösterdiği makale ve hikâyeleri aynı zamanda karanlık, kasvetli bir iç dünyayı yansıtan, kaygı, şüphe, depresyon ve şiddetle parçalanmayı işaret ediyordu. O hiç şüphesiz her şeyden önce belki de bu dünyaya gelmiş en hümanist yazardı. Psikoanalizin en karmaşık kavramlarını ele alıp, etkili bir şekilde hayatın içine katan Zweig, 1934’te Hitler’in seçimleri kazanmasını takiben arkasına bakmadan Avusturya’ya kaçtı. Bu kaçış sonun başlangıcıydı. Evet, Stefan Zweig her şeyden önce hümanistti, savaş karşıtlığı için savaşçıydı, hikâyelerindeki müthiş kurgular elbette yaşamından ve dünyadan besleniyordu. Dünya bu kadar gaddarken belki o biraz da kendiyle savaşıyordu. Kendiyle Savaşanlar adlı eserinde Kleist, Nietzsche ve Holderlin’i yazmıştı. Ona göre bu adamların bir türlü değiştiremediği şey “kader”, hayatları “savaş”tı. Hepsinin sonlarıysa trajikti. Stefan Zweig’ın trajik ama onu bir o kadar da güçlü kılan sonu gibi…
Vatanı Avusturya’nın ve “entelektüel evi” Avrupa’nın kaybı Stefan Zweig’ı müthiş bir bulanıma ve depresyona itti. Artık yıkıntı, yenilgi ve çekilen acıları izleyerek yaşamak istemiyordu. O artık bir vatansızdı. Ne ülke, ne kent ne de bu tuhaf dünyaya ait değildi. “İşte bitti, Avrupa kendi kendini cezalandırdı, dünyamız yok edildi. Daha fazla var olmak istemiyorum, karşımda yıkıntılar olmayacak, onları daha fazla istemiyorum” dedi. Sonrası ise yoktu. Artık var olmak istemeyen bir adamın geride bıraktığı binlerce sayfa, yüzlerce hikâye, roman, şiir, makale kaldı.

Zweig’ın biyografilerindeki ana izlek şudur: Bir; metni çözümleyerek, yorumlayarak anlamak: İki; O metni bağlamı içine oturtarak açıklamak. Metnin içinden bakmak, çözümlemek, hangi bütün olursa olsun o bütünü tutarlı olarak yorumlamak. Sonrasında metnin içinden çıkıp hangi toplumsal ve kültürel bağlamda üretilmiş ona bakıp, metni onun içine oturtmak. Zweig’ın biyografileri bu yolu açan son derece titiz, katmanlı, o zamana ait ince ve önemli ayrıntılar barındıran kitaplardır. Dünya yazınının büyük yazarlarının üretim koşullarını, nedenlerini ve bağlamlarını açıklıkla ortaya koyar. İncelediği yazarın yaşadığı dönemi toplumsal, tarihsel, ekonomik ilişkiler içinde sunar. Psikanaliz ile ilişkisi bu yönden katkıyı ve zenginliği getirir. Psikanalitik teoriyle ve Freud düşüncesi ile sıkı bağları ve derinlikli tarih, edebiyat bilgisi ile yazdığı konunun bütün tarihsel ve toplumsal bağlarını son derece iyi ortaya koyar. Öykülerinde, romanlarında gördüğümüz sözgelimi “tutku”yu benzersiz bir bütünlük içerisinde incelemesi gibi biyografileri de yalnızca anlattığı kişiyi, dönemi değil bütünüyle insanı ve hayatı kavrayan bir özellik taşımaktadır. Dilimizde yayınlanmış 13 biyografi kitabının hemen hepsi iyi çevrileriyle ve bu özellikleriyle incelenen yazarlara daha geniş bir bakış açısı temellendirme olanağı sağlamaktadır. Sanki o dönemde yaşıyormuşçasına içine girip bir roman sürükleyiciliğinde sürüp gider. Zweig, yalnızca öykücü-romancı olmakla kalmaz, belki de en önemli biyografi yazarlarının içine yerleşir bu yapıtlarıyla. Biyografi alanındaki kitaplarının çok geniş bir yelpazede olduğu görülmektedir. Çağının büyük edebiyatçılarından, kaşiflerine, politikacılarına kadar göz kamaştırıcı bir yelpazedir bu. Kurmaca metinlerinde ana izlekler; merhamet, sevgi, sorumluluk ve tutkudur. Bunların derinlemesine tasvir edildiği kahramanların resmi geçitidir adeta. Biyografilerinde ise merak, kapsamlı araştırma ve tarihsel arka planı içerisinde konunun düşünce tarihinin içine yerleştirilmesi temel olarak belirir.

Fouche, Maria Antionetta gibi politikacılar, Amerigo, Macellan gibi kaşifler üzerine dönemin panoramasını da çizen ve olay akışını iç gerilimin hiç düşmediği bir kurguyla sunan biyografiler kaleme almıştır. “Rotterdamlı Erasmus” ve “Calvin’e karşı Castellio” onun hümanist, aydınlanmacı bakışının tutarlı ve derinlikli yansımalarıdır. Rotterdamlı Erasmus metninde aktardığı şu olay yaşamı ve düşüncesiyle bağ kurulabilecek bir olaydır: “Yeni Papa ona, bu dünyadaki bütün makamları özgür kalabilmek uğruna yaşamı boyunca aşağı görerek geri çevirmiş Erasmus’a düşünülebilecek en zengin gelirle bir kardinallik önermektedir. Erasmus bu nerede ise yaralayıcı öneriyi kararlı bir tutumla geri çevirerek şunları söyler: Artık son günlerini yaşamakta olan ben, yaşamım boyunca geri çevirdiğim yükleri şimdi mi omuzuma alacağım? Hayır, yapılması gereken, nasıl özgür yaşanmışsa öylece özgür ölmektir! Özgür ve sıradan giysiler içerisinde, hiçbir işaret takmaksızın ve bu dünyanın sunacağı tüm onurlandırmalardan uzak, bütün yalnızlar gibi özgür ve bütün özgür insanlar gibi yalnız ölmek.”

Yarının tarihi kitabında Tolstoy’u incelerken de benzer bir konuya vurgu yapar. “Gerek kilise, gerek devlet, böyle kararlı ve tek başına hareket eden bireylerden nasıl bir tehlike geleceğinin bilincindedir.” Bağımsız bir aydın tavrı geliştirmenin nasıl zorlu, engellerle dolu bir yol olduğunu bilerek çabalayan aydınların yanında yer alır ve incelemelerinde bu özellikleri ön plana çıkarır. Aynı kitapta Montaigne’den alıntısı da bunları destekler niteliktedir: “Gençliğin değerini ancak geçip gittikten, sağlığın değerini onu yitirdikten ve ruhumuzun en değerli özü olan özgürlüğün değerini de ancak bu özgürlük elimizden alınacağı ya da alındığında anlarız. İç özgürlük gibi kişisel bir konumu koruma ve başka insanlara yayma isteğiyle birlikte olsun ya da olmasın, Goethe’nin iç kale dediği insanoğlunun benliğinin en derininde yatan ve kimsenin girmesine izin vermeyeceği siperin önemi vurgulanır. Yeryüzünde özgürlüğü yayabilenler ve ayakta tutabilenler, yalnızca herkes ve her şey konusunda özgürlüğünü koruyabilenlerdir.” Montaigne bölümünü kapatırken onun şu sözü çok önemlidir Zweig için “Bütünüyle kendisini odak noktası alan, kendini istediği gibi yönetmeye alışık özgür bir ruhum var. Şunu ya da bunu sevebiliriz fakat kendimizin dışında hiçbir şeye evlilik bağlarıyla bağlanma hakkımız yoktur. Yarının tarihinde toplanan denemelerinde Avrupa düşüncesinin nelerden oluşması gerektiğinin yanı sıra nelerden oluşmaması gerektiğini de sergiler. “Tarihsel gelişim içerisinde Avrupa düşüncesi”, “Din ve toplum açısından bir düşünür olarak Tolstoy”, yazdığı son denemelerden ve belki onun üzerine yazılmışların en yetkini olan “Montaigne” son derece önemli ve Zweig’ın değerini açıkça gösteren yazılardır.

Calvin’e karşı Castellio kitabında adı azize çıkmış Calvin’in uygulamalarından yola çıkarak zorbalığı, terörü ve köleciliği yargılar. Castellio’nun kişiliğinde özgür düşünceyi ve vicdanı insanlığın büyük değerleri olarak selamlar. Castellio, insanları uyarır, yaklaşan tehlikeden söz ederken, kurumlaşmış bir iktidarla bütünleşmiş Calvin’in Protestanlık yorumunu en az Katoliklik kadar zararlı, nefret tohumları eken inanç özgürlüğünün karşısında olan bir durum olarak sergiler. Bu bir anlamda yaklaşan faşizme karşı Avrupa'ya uyarıdır. Tarihsel olaylar yine bir roman akıcılığında, olayların akışına sıkça çarpıcı göndermelerle zenginleşmiş hümanist yorumun eşsiz bir biçimiyle anlatımıdır. Avrupa'daki hümanist düşüncenin en entelektüel gözüpek ve üretken yazarı denilmeyi hak eder, Castellio ve Erasmus metinleriyle Zweig.

Dünya fikir mimarları üç kitaptan oluşan ve sırasıyla birincisi Kleist, Nietzsche, Höldeilein; İkincisi Dostoyevski, Balzac, Dickens; Üçüncüsü Casanova, Stendhal, Tolstoy’u inceleyen bin sayfalık eşsiz biyografilerdir. Dostoyevski’yi okuyup onun romanlarıyla çarpılmış insanların Zweig’ın Dostoyevski’yi kavrayışı, kişiliği, romanları, dönemiyle kurduğu bağlarla ondaki tutkuyu ve hesaplaşmayı inceleyişini mutlaka bilmeleri gerekir. Acı çekenlere duyduğu merhamet en zalim kader karşısında bile, söz gelimi hapishanede yattıktan sonra çıkışında uğradığı felaketlerin kızgın potasında kendini bulmuş bir maden parçası gibidir der Dostoyevski için. Bundan sonra romanlarını, roman kahramanlarını yaşamıyla iç içe zengin alıntı ve ilginç anektodlarla incelemeye devam eder. Ölçüsüzlüğün temel güzelliklerine burjuva adetleri uğruna set çekmenin yanlışlığını sergiler. İnsanın gel-gitleri, kararsızlıkları, pişmanlıkları, kusurları, gururu ve en temelde ruhunun sert dalgalarla aldığı biçim eşsiz güzellikte anlatılmıştır. “Hayatı sevmeyi ancak acı çekerek öğrenebiliriz.”. “Hayatın anlamından çok hayatın kendisini sevmek gerekir.” diyen Dostoyevski bütün çıplaklığı ve katmanlarıyla okur önüne çıkar bu denemede. Ona göre onarılmayacak tek felaket ölmektir ve hayat her şeye rağmen güzeldir. Bu kitaptaki Balzac bölümü, Balzac hakkında yazacağı oylumlu kitabın bir eskizidir. İnsan Balzac’ı yazdıklarının içinde ve onlarla değişerek yaşayan Balzac’ı okuyunca bütün romanlarına bir başka gözle bakılabilir artık. Tarihsel anlamda öne çıkan Maria Antionetta ve Fouche’yi de nesnel bir anlatım, günün koşulları içinde, trajedilerin, başarı sayılan oysa bir çöküntünün görüntüsü olan yaşamlarıyla ele alır. Bu iki kitap tarih yazımının nasıl renkli ve kurgunun içe sokulduğu biçimiyle sıkıcılıktan uzak bir şekilde yapılabildiğinin somut görüntüleridir.

Zweig, “Amerigo”da tarihsel bir yanlışlığın hikayesini, “Macellan”da ise dünyanın çevresini dolaşan Macellan’ın özelinde insanı hayrete düşüren ayrıntılarla insanlığın serüveninin bir başka boyutunu ele alır. Amerigo Vespucci’nin Kristof Kolomb’un keşfettiği toprakların yeni dünya olması kanısına varan ünlü denizcinin şöhret peşinde koşan bir sahtekar mı, yoksa adını tarihe yazdırmaya hak eden bir bilge mi olduğunu anlatan bir yanlışlıklar komedyasının, inanılması güç rastlantıların iç içe geçtiği bir yaşam öyküsünün başarılı kurgusudur. En popüler olmuş kitaplarından birisi de “Yıldızın Parladığı Anlar”dır. Bu kitapta çarpıcı, sürükleyici, iç gerilimi iyi oluşturulmuş tarihsel anları yazar. Bizans’ın fethinden Dostoyevski’nin bir yiğitlik anına, Tolstoy’un Tanrı’ya sığınışına, Lenin’in mühürlü trenine, Napolyon’un Waterloo’da dünya çapında saniyesine tarihteki önemli insanların yaşamını değiştiren anlar, olaylar ve rastlantılara yer verilir.

“Dünün Dünyası” ve “Günlükler”i bunca değerli yapıtı üretmiş yazarın iç dünyasını daha iyi tanıma fırsatı veren kitaplarıdır. Yaşadığı dönemi, ailesini, yolculuklarını, Avrupa düşünü ve bu düşün karabasanları dünya savaşları ile ülkesinde boy gösteren faşizm karşısında duyduğu acıyı anlatır. Dünün dünyası şu cümleyle sona erer. “Fakat her gölge eninde sonunda yine de ışığın çocuğudur ve aydınlıkla karanlığı, savaşla barışı, yükselişle alçalışı yakından tanımış olan kişi hayatı gerçekten yaşamış sayılır”. Günlükler 1912 yılından eşi ile birlikte yaşamına son verdiği 1942 yılına kadarki süreyi içerir. Burada da iç dünyasının izlerini, estetik bir anlatımın merceğinde görürüz. Anılan iki kitap kuşkusuz biyografi kitaplarından farklı olarak bir otobiyografik çalışmanın eskizlerini içeren ve diğer yapıtları anlamlandırmada katkısı olabilecek yapıtlardır.

Freud’u incelediği Freud ve Öğretisi yine başarılı biyografi olmasının yanında ve ötesinde Zweig’ın öykü ve romanlarındaki kişilerin ruh hallerini, tutku, acı ve pişmanlıklarını çözümlemede ulaştığı ustalığın teorik birikimlerinden birine işaret eder. Freud düşüncesine giriş içinde çok basit, yalın ve sıcak bir metin olduğu söylenebilir.
Tarih, edebiyat, psikanaliz ve insan düşüncesinin gelişimi ile ilgili büyük bir entellektüel birikimin yetkin bir biçem ve estetikle harmanlandığı biyografiler türünün en değerlileri arasında sayılmaktadır. Her yapıtında bakışımızı ve evrensel insancıl değerleri geliştirecek ipuçları bulma olanağımız büyüktür.

Türkçe'de Zweig
* Yürek Çöküntüsü
* Dünün Dünyası
* Bir Kadının Yirmi Dört Saati
* Yarının Tarihi
* Kendileri ile Savaşanlar (1. Cilt)
* Üç Büyük Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski (2. Cilt)
* Kendi Hayatının Şiirini Yazanlar: Casanova, Stendhal, Tolstoy (3. Cilt
* Lyon'da Düğün
* Yıldızın Parladığı Anlar
* Karışık Duygular
* Satranç
* Günlükler
* Değişim Rüzgârı
* Calvin'e Karşı Castellio’ya da Köleliğe Karşı Özgür Düşünce
* Fouche, Bir Politikacının Portresi
* Sabırsız Yürek
* Amok Koşucusu
* Balzac, Bir Yaşam Öyküsü
* Magellan
* Tehlikeli Merhamet
* Freud ve Öğretisi
* Yakıcı Sır
* Ruh Yoluyla Tedavi
* Dostlarla Mektuplaşmalar
* Amerigo – Tarihsel Bir Yanlışlığın Hikayesi
* lyon’da Düğün
* Kendi Hayatının Şiirini Yazanlar
* Marie Antoinette
* Rotterdamlı Erasmus - Zaferi ve Trajedisi 
 AYŞE'NİN KİTAP KULÜBÜ

Edebiyatın Aykırı Kadını Colette

Sevil Ateş 15 Ağustos 2014

1873’te Güney Fransa’da bir taşra kasabasında doğan Sidonie Gabrielle Colette, İçtenlikle yazdığı kitaplarıyla dönemin New Yorklu erkeksi kadın imgesini yerle bir eder. 1893’te ünlü yazar Henri Gauthier Villars ile evlenerek Paris’e yerleşen Colette ilk kitaplarını eşinin adıyla yayımlar. . Bu kitaplar ile çok kısa bir süre içinde ün sağlayan yazar, “Claudine” dizisini meydana getirir.(1900-1903). Genellikle aşk ilişkilerini, onları besleyen cinsel uyum güzelliklerini, arada kıskançlık bunalımlanyla tutkuya dönüşen duygusal saplantıları açıklık ve içtenlikle, edebiyat değerini elden kaçırmadan ustalıkla işledi.1906’da kocasından boşandı ve oyunculuğa başladı. Bir yandan edebiyatla olan ilişkisini de sürdürdü.
Erkek egemen bir dünyada kadınların yaşadığı aşk acılarını, kadın cinselliğini, fahişeleri ve kadınlar arası aşkı anlattığı romanlarıyla Colette; sadece erkekler arasında yaşandığı zannedilen ‘entelektüel kadın dostluğunu ve sevgisini’, modern anlamda ‘lezbiyen cinselliğinin belirleyicisi olan aşka’ dönüştürerek, eski Yunan’dan günümüze taşır. İkinci defa olarak Henri de Jouvenel ile evlenen Colette, Birinci Dünya savaşı sırasında gazeteci oldu, ama edebiyat çalışmalarına ara vermedi Şair Francis Jammes. Colette’i şöyle anlatır: Canlı bir kadın, kısacası… doğal olmak cesaretini gösteren bir kadın.
Genç bir teğmene duyduğu aşk nedeniyle kendi kişiliğini bulan revü şarkıcısı “Mitsou” ve zengin bir hayat kadını olan annesinin bir arkadaşıyla dostluk kuran üçkağıtçı “Cheri”nin yaşamını anlattığı romanlar, yazarın olaylar karşısındaki yüzeysel değerlendirmelerine ışık tutacak niteliktedir. Muhafazakâr eğilimlerin ağır bastığı 19. yüzyıldan 20. yüzyıl modernitesine geçiş döneminde yaşar ve bu geçişin sosyal, kültürel ve ekonomik hayattaki değişimlerini romancılığına yansıtarak, tarihsel mizojiniyi alt eder. Genç bir erkek ile genç bir kadının, kıskançlık üzerine kurulu hikâyelerini anlatan Dişi Kedi (1933) adlı romanı ise, kadın erkek ilişkisinin dehlizlerini aydınlattığından büyük ilgi görür. 1920’lerde muazzam bir üne kavuşan yazar, yıldızlığının doruğa ulaştığı 30’larda, Belçika Kraliyet Akademisi’ne üye olarak kabul edilir. Ardından da, Goncourt Akademisi’ne dahil edilen ilk kadın yazar olur. Romanın yanı sıra şiir ve resimle de ilgilenen Colette, ikinci kocasından da boşanır ve 1935’te Musevi bir işadamı olan Maurice Goudaket ile evlenir.

Hiçbir zaman politik bir devrimci ve feminist olarak kabul edilmese de kendini, son anısını yazdığı Blue Lantern’de (Mavi Fener) ‘erotik bir militan’ olarak tanımlar. Militanlığı, yaşamda sanat biçimini alan yazar; tutkunun normatif standartlarına ve bedensel egemenliğin içindeki tüm duygusallığa karşı durur. İlk romanlarından itibaren, “Gerçek umudumu nasıl özgür bırakırım?” sorusunu sorar Colette. Arzunun peşinden giden ve bedenine boyun eğen bir kadınla, ondan kaçmak isterken ‘bu inatçı canavar’ dediği kadının verdiği keyiflerden kurtulamayan bir diğer kadını anlatır. Bu, arzu ve erdem arasında ikiye bölünmüş kadın bedeni Colette için, genellikle kadının üstünlük sağlayacağı, bir keyif unsuruna dönüşür romanlarında. İncil’den referanslarla dolu olan anlatımıyla, kadın cinselliğini ve bedeni yeniden kutsar. Saflık ve ahlak dışılık, Colette’de Hıristiyan değerleriyle birlikte yer alır, ancak bu kavramları kendi pagan terminolojisine göre yorumlar.
Saflık kelimesinin anlamını bilmediğini yazar bir yazısında ve “bana göre saflık, saklanmayandır” der. Romanlarına konu olan dönem kadınları; çalışarak kendi geçimlerini sağlayan, bazen restoranlarda tek başına yemek yiyen ve kız kıza içki içen, para işlerinden anlayan terzi kızlar ve müzikhol yıldızlarıdır.
Burjuva dünyasının dışında, kendinden bir parça bulduğu modern dünyanın ‘emekçi, yoksul ve acılı kadınıdır’ karakterleri. Burjuva kadınlarının kıstırılmış bohem hayatlarının ötesinde; gerçek özgürlükleri, cesaretleri ve tuhaflıklarıyla maddi bağımsızlık için mücadele veren kadınları anlatır. “Yeşil Başaklar” ve “Kediler” adlı romanlarında ise aşk ilişkilerini, özellikle de kadınların duygu dünyasını çevre ve yaşam koşulları içinde ince bir duyarlılıkla ele alan yazar 1954’te Paris’te yaşamını yitirmiştir.
Fitzgerald’dan, Jean Genet ve ünlü feminist kuramcı Julia Kristeva’ya kadar birçok yazarı büyüleyen Bir yazardır Colette.. 1900’lü yılların başında “Claudine Okulda”, “Claudine Paris’te”, “Claudine Evli”, “Claudine Gidiyor” adlı kitapları çıkardı. Sözü edilen bu kitaplarda yaşamı tanımaya çalışan akıllı bir kadının çocukluğunu, gençliğini ve evliliğini anlatır. Dört kitabında ortak kahramanı olan Claudine’ın, özgürlüğünü kazanmaya çabaları burjuva toplumu fazla irdelemeden erotik bir sonla noktalanır. Yazdıklarıyla kendi yaşamını temel olarak ortaya koyan Gabrielle Sidonie Colette, gerek “Claudine’ın Evi” gerekse “Sido” adlı romanlarında kendi çocukluğunu, yaşadığı memleketin özelliklerini ve annesini anlatır.
Eserleri
Roman: Saf Serseri (L’Ingenue libertine, 1909), Aylak (La Vagabonde, 1910), Mitsou (1919), Cheri (1920), Claudine’in Evi (La Maison de Claudine, 1922), Yeşil Başaklar (Le Ble en Herbe, 1923) La Fin de Cherie (1926), Gün Doğuşu (La Naissance du jour, 1928), Sido (1929), Kediler (La Chatte, 1933), Düet (Duo, 1934), Julie de Carneilhan (1941), Gigi (1943)
Hikâye: Yedi Hayvan Söyleşisi (Sept dialogues de bates, 1905), Kep (Le Kepi, 1943), Üç, Altı, Dokuz (Trois, six, neuf, 1943),
Anı: Bağın Ucu (Les vrilles de la Vigne), Müzikholün İçyüzü (L’envers du music-hall, 1921), Yetişme Yıllarım (Mes apprentissages, 1936), Akşam Yıldızı (L’Etoile Vesper, 1947), Mavi Fener (Le Fanal Bleu, 1949)

'Şarlatanlığın Tarihi'nin yazarı Lars Morris:'Tarihi iki kere okuyun'

  Lars Morris ilginç, ilginç olduğu kadar eleştirel ve trajikomik bir kitapla, Şarlatanlığın Tarihi"yle okurların karşısına çıkıyor. Morris, eseriyle herkesi şarlatanlığın zihin coğrafyasına bir yolculuğa davet ederken, "İnsanlık gerçekten ilerliyor mu?" sorusuna kafa yormasını istiyor.


Ali BULUNMAZ

Bugün hemen her şeyin uzun ya da kısa tarihine girmek, onu eşelemek moda haline geldi. Neyin tarih ya da gerçek olduğunu kestirmek güç. Çünkü pek çok şey birbirine karıştı. Gerçeğin üstü örtülüverdi. Geçmişte olup biteni tüm çıplaklığıyla görmek de zor çoğu zaman.

Buradan bakıldığında önümüzde hem eğlenceli hem de ilgi çekici ve yergilerle bezenmiş bir kitap duruyor: Lars Morris"in kaleminden Şarlatanlığın Tarihi. "Tarihi iki defa okuruz" diyen Morris, kitabında, insanları böylesine bir okumaya çağırıyor ve kışkırtıyor: Gerçekten ne kadar ilerledik?

 DİKKAT ŞARLATAN VAR!

Morris, kitabını yedi başlıkla kurgulamış: "Ve İnsan", "Hurafeler Tarihi", "Hadlerini Fazlasıyla Aşanlar", "Saçmalama Sanatı", "Sosyal ve Ekonomik Hatalar", "Dini Hatalar" ve "Teknoloji Her Zaman İyi Sonuçlar Vermedi."

Tüm bu başlıkların kesişim noktası, tarihin kimi gerçeklerine farklı ve eleştirel bir gözle bakmak. Eğlenceli ama sorgulayıcı bir bakış açısı: İşte tüm anlatılanlardan çıkarılabilecek sonuç veya kitabın ana fikri.

Güzellik için kullanılan korsenin, bedeni nasıl esir aldığı ve adeta öldürürcesine sıkan bir "zorba" olduğu örneğiyle yola koyuluyor Morris. Kadın bedenini tüketim alanı şeklinde gören güzellik endüstrisinin, aslında nasıl ölümcül hatalara düştüğü üzerinde de duruyor. Bedenin, güzelleşmek bir yana, giderek çirkinleştiği gözler önüne seriliyor.

Tıbbi şarlatanlık örnekleri bugün de rastlanan türden ve trajikomik hikâyelerle dolu. Morris burada birkaç isimden söz açıyor: Veremi, merhemiyle "iyileştiren" John Long; gayrıresmi reçetelerine "bu hapı ya da damlayı almadan önce arkadaşlarınızla konuşup vasiyetinizi belirtin" diyen Joshua Ward; frengiyi civayla "tedavi edenlere" karşı yeni yöntem geliştirip özel bir ağaçtan toz haline getirilen maddeyle hastaları frengiden beter eden Ulrich von Hutten...

Morris, "Hurafeler Tarihi" adlı bölümde Mısır"a yoğunlaşmış. Herkesin bugün büyük bilgin ve araştırmacı edasıyla peşinden koşturduğu Tutankamon ile işe başlamış. Tutankamon"un mezarını bulan Howard Carter"ı ve kendisinden sonrakileri tek tek tarumar eden "laneti" sayfalara dökmüş. Art arda gelen ölümleri, garip olay ve şanssızlıkların, mezarla ilgili çalışma yapılması sonucunda oluşan "lanetle" ilişkilendirilişini anlatan Morris"e göre, iş Tutankamon"dan çıkıp tüm mumyalara döner ve şu inanış (ya da hurafe) belirir: "Kim bir mumyayı mezarında rahatsız ederse, mumya o kişiden intikamını alır!" Ancak o zaman keşfedilemeyen ya da gözden kaçan, bölgedeki radon gazı ve küf sporlarının asıl "lanet" olduğu da çok sonra anlaşılır.

"Mısır"ın musibetleri" biçiminde yaftalananlar ise aslında son derece normal doğa olaylarıdır: Nil"in taşması, dolu yağışı, güneş tutulması, kuraklık... Yaşanan ne varsa, Morris"in deyişiyle "hayal ürünü ve musibet değil, döngüdür."

"Mumya laneti" gibi hikâye ya da mitlerin benzerleri vampir öyküleriyle de benzerlik gösterir. Morris"in hurafelerle ilgili anlatımlarında buna da yer vermesi hiç şaşırtıcı değil. Ender görülen bazı hastalıklara yakalanan insanlara "vampir" denilmesiyle ortaya çıkan hurafe veya mitlerin, nasıl bir komediye dönüştüğü de Morris"in ifadelerinden rahatça görülebiliyor.
ZEKÂ MI APTALLIK MI?



Şarlatanlığın Tarihi"nin "Hadlerini Fazlasıyla Aşanlar" başlıklı bölümünde ise sayfalardan ilginç isimler geçiyor: Ekzantirik İtalyan asker ve şair Gabriele D"Annunzio, Haçlı Seferleri"nin kötü çocuğu zorba şövalye Raimond de Châtillon, 15. yüzyılda 10 yaşında İngiltere tahtına adaylığını koyan ve halkı kendisinin bir soylu olduğuna inandıran Lambert Simnel.

Abraham Lincoln"ün "Herkesi her zaman aptal yerine koyamazsınız" sözüne atıfta bulunan Morris, kitabıyla şu zihin jimlastiğini yaptırıyor bir yerde: Şarlatanlar kendi zekâlarını mı ortaya koyuyor yoksa onlara inananların aptallığını mı? Bu, her ne kadar yumurta-tavuk ilişkisine benzer şekilde karmaşık ya da içinden çıkılması zor bir yapı gibi görünse de, ağır basan şarlatanların hipnozuna tutulan aptallar sanki.

Morris"in 17. yüzyılda Hollanda"da başgösteren lale histerisini okura sunuşu, aptallığın ağır basışının güzel örneklerinden biri. Ona göre, "rasyonel düşüncenin yerini alan" ve Hollanda ekonomisini felce uğratan bu saplantı, insanları bir günde zengin eden ya da bütün servetini buharlaştıran saçmalık halini alır.

Sınıf atlamanın göstergesine dönüşen kök lale alımı, altın ve gümüşe sahip olmanın önüne geçer. Lale tüccarları, en fakir insanların aklını çelip, onları lale sahibi yapmaya kalkışınca elde avuçta ne varsa bu bitkiye yatırılır. Fityatlar yükselince, profesyonel borsacılar ellerindeki laleleri piyasaya sürer ve ani fiyat düşüşü iflasları getirir.

İngilizlerin, yağ sıkıntısını aşmak için Doğu Afrika"ya yollanması ve buradaki halka "ekonominizi geliştireceğiz" sözüyle yaklaşmasının sonucu gelen felaket, Hollanda"nın yaşadığıyla benzeşiyor. En azından Morris"in anlattıklarından bunu çıkarmak mümkün. 25 milyon sterlin harcayıp, 2 bin ton yer fıstığı hasat etmek, İngiliz ekonomisinin duvara toslaması demekti. Öte yandan Doğu Afrika ekonomisi de bir yer fıstığı boyu yol alamamış hatta gerilemişti. 1951"de vazgeçilen yer fıstığı projesi her şeyin üstüne tuz biber ekmişti.

Kitapta yer alan "Dini Hatalar" bölümü, "din" adına yaşanan gerginliklerin, gerçekleşen savaş ve kuşatmaların, gerçekte ne denli saçma biçimde başladığını gösteriyor. Morris"in anlatımında önemli yer tutan olayların başında Haçlı Seferleri geliyor.

"İman"la ve "din" adamlarının kışkırtmalarıyla kotarılan seferler ve sonunda gelen hüsranın betimlendiği olayların en dikkat çekeni "Çocukların Haçlı Seferi" adındaki hikâye. Stephen isimli çobanın "İsa tarafından yazıldığını" söylediği mektupla ve hitabet yeteneği sayesinde binlerce genci etrafında toplaması şarlatanlığın kilometre taşlarından.

Stephen"a göre "Marsilya"ya varınca deniz yarılıp Hıristiyanlara yol verecek ve hedefe doğru ilerlenecektir." Elbette beklenen olmaz ama yedi gemi, Stephen ve müritlerinden kalanları kutsal topraklara taşımayı teklif eder ve sonuçta bu kişilerden on sekiz yıl boyunca haber alınamaz. Stephen ve beraberindekilerin, Afrika"da köle ticaretinde alınıp satıldıkları sonradan ortaya çıkar.

Peki, ya cadı hurafesine ne demeli? "Lanet okumak", "büyü yapmak", "bebek öldürüp yemek" ve "çalı süpürgesiyle uçmak" gibi nitelikler yüklenen "tuhaf" görünümlü insanların -özellikle yaşlı kadınların- uzun süre cezalandırılması, şarlatanların işgüzarlığı değil de ne?

Morris"in ifadesine göre cadılığın kadınlara yapıştırılmasının altında "erkeklerin karşı cinse duyduğu korku ve evlilik aracılığıyla onları denetleme çabasında yatıyor"; çoğu erkeğin gözünde kadın, "hayat verici olduğu kadar kolayca ölümü getiren de olabilirdi."

Daha da tuhaflık barındıran hikâye, kadının testisi olmadığı için yemini ve şahitliğinin kabul edilmeyişi. O dönemde sağlamlığın ve güvenilirliğin yolu, testis sahibi olmaktan geçiyordu. 17. yüzyılda hâlâ geçerliliğini koruyan bu inanışla beraber, erkeklik organının büyüklüğü de cesareti simgeleyen bir özelliğe sahipti.

Morris, kitabın son bölümü "Teknoloji Her Zaman İyi Sonuçlar Vermedi"de, tekniğin ilerlemeye katkısıyla beraber bazen nasıl olumsuz sonuçlar doğurduğunu aktarıyor. Örneğin böceklere karşı kullanılan DDT"nin, insanı sivrisinekten kurtarırken, hıyarcıklı veba taşıyan fareleri palazlandırışı anlatılıyor.

Efsanevi altın kenti El Dorado"nun aranışı, Martin Frosbisher"ın Kuzeybatı Geçidi"ni bulabilme macerası ve hükümet destekli korsanlık faaliyeti ile İspanyol işgalcilere karşı giriştiği mücadelenin, Kuzeybatı Geçidi"ni bulma adına gerçekleştirdiği seferlerin yarattığı mali krizleri unutturuşu da bu bölümün konuları arasında.

Mısır"da yapımı için 1950"lerde düğmeye basılan Asvan barajının, planlama ve uzağı görüş eksikliği taşıyan hırs nedeniyle bir dizi ekolojik felakete yol açması, Morris"in kitabındaki ayrıntıların en önemlilerinden. R101 kodlu zeplinin, pek çok hata, aceleye getirilen ve baskılarla verilen uçuş izni yüzünden 4 Ekim 1930"da yere çakılması, Morris"in kitaba nokta koyuşunu simgeliyor.

Lars Morris"in kitabını bitirip kapağı kapattığınızda zihninizi kurcalayan "tarihi ikinci kez okuma" fikri, eseri oluşturan örneklerle daha da güçleniyor. Tarihte ne kadar şarlatan, yanlış hesap ve hurafe barındığını ama bunların da geçmişin (tamamen geçmişte kalmamış; bugün farklı şekil ve kişiliklerle yine karşımıza dikilen) gerçekleri olduğu sonucuna ulaşıyorsunuz.

Şarlatanlığın Tarihi/ Lars Morris/ Çeviren: Ayşe Kumrular, Fahri Özdemir/ Kırmızı Yayınları/ 284 s.

Hannah Arendt Kötülüğün Sıradanlığı

Adolf Eichmann Kudüs'te

Özgün adı: Eichmann in Jerusalem

A Report on the Banality of Evil

Çeviri: Özge Çelik

Yayına Hazırlayan: Savaş Kılıç

Kapak Tasarımı: Emine Bora

Kitabın Baskıları:

1. Basım: Aralık 2009

3. Basım: Haziran 2014

Nazi Almanyası'nda Yahudilerin gettolara ve toplama kamplarına naklinden sorumlu Otto Adolf Eichmann, 11 Mayıs 1960'ta Buenos Aires'in kenar mahallelerinden birinde yakalandı ve İsrail'e getirildi. 11 Nisan 1961'de Kudüs Bölge Mahkemesi'ne çıkarıldı ve on beş ayrı iddiayla suçlandı: Başkalarıyla birlikte, Nazi rejiminin başından sonuna kadar ve özellikle de İkinci Dünya Savaşı sırasında Yahudi halkına karşı suçlar, insanlığa karşı suçlar işlemişti.

Ülkemizde özellikle totalitarizm üzerine çalışmalarıyla tanınan ünlü siyaset bilimci Hannah Arendt bu kitabında, Nazi Almanyası döneminde milyonlarca Yahudinin toplama kamplarına, ölüme gönderilmesinden sorumlu SS yetkilisi Adolf Eichmann'ın Kudüs'teki yargı sürecini ele alıyor. Arendt, bu duruşmada Yahudilerin çektiği acıların, antisemitizmin ya da ırkçılığın bir anlamda gözardı edildiğini; duruşmanın sadece kendisine verilen emirleri yerine getirdiğini söyleyen, terfi etmekten başka bir şey düşünmeyen, savaşın tam ortasında Bratislava'da İçişleri Bakanı'yla bowlinge gittiğinden başka bir şey hatırlamayan bu adamın yaptıklarına indirgendiğini söylüyor.

Yahudi soykırımının mimarı olarak sunulan Adolf Eichmann'ın sadist bir canavardan ziyade, normal, hatta korkutucu derecede normal bir insan olduğuna dikkat çeken Arendt, özellikle düşünme ve muhakeme yetisinin kaybolmasıyla birlikte kötülüğün nasıl sıradanlaştığını vurguluyor. Eichmann duruşmasından yola çıkarak, insanlık tarihinin dönüm noktalarından birini gözler önüne seriyor.

         

Sanık bölümünden, s. 31-34.

Karl Adolf Eichmann ile Maria'nın (kızlık soyadı Schefferling) oğlu olan Otto Adolf, 11 Mayıs 1960'ta Buenos Aires'in kenar mahallelerinden birinde yakalandı ve dokuz gün sonra İsrail'e getirildi. 11 Nisan 1961'de Kudüs Bölge Mahkemesi'ne çıkarıldı ve on beş ayrı iddiayla suçlandı: "Başkalarıyla birlikte", Nazi rejiminin başından sonuna kadar ve özellikle de II. Dünya Savaşı sırasında Yahudi halkına karşı suçlar, insanlığa karşı suçlar işlemişti. 1950 tarihli "Nazi ve Nazi İşbirlikçileri (Ceza) Yasası"na göre, "bu suçlardan herhangi birini işleyen kişi… ölüm cezasına çarptırılır"dı. Bu yasaya göre yargılanan Eichmann her suçlamayı şöyle reddediyordu: "Bu iddianame bakımından suçsuzum."

Ne bakımdan suçlu olduğunu düşünüyordu o zaman? Sanığın uzun –kendisine göre "gelmiş geçmiş en uzun"– çapraz sorgusu sırasında, ne savunma ne iddia makamı ne de üç hâkimden biri Eichmann'a bu bariz soruyu sorma zahmetine girdi. Eichmann'ın tuttuğu ve ücretini de İsrail hükümeti'nin ödediği (çünkü bütün savunma avukatlarının ücretlerinin savaştan galip çıkan ülkelerin Mahkemeleri tarafından ödendiği Nürnberg Duruşmaları bu konuda emsal teşkil ediyordu) Köln'lü avukat Robert Servatius bir röportajda bu soruyu cevapladı: "Eichmann Tanrı'ya karşı suçluluk duyuyor, hukuka karşı değil." Ama bu cevabı sanığın ağzından duyan olmadı. Görünüşe göre savunma Eichmann'ın, itham edildiği suçları, dönemin Nazi hukuk sistemine göre yanlış bir şey yapmamış olmasına; itham edildiği şeylerin suçtan ziyade, üzerinde başka hiçbir devletin yetkiye sahip olmadığı (par in parem imperium non habet) "hükümet tasarrufları" olmasına; itaat etmekle yükümlü tutulduğunuz ve Servatius'un ifadesiyle "başarırsanız madalya ve nişanlara boğulacağınız, başaramazsanız darağacını boylayacağınız" eylemler gerçekleştirmiş olmasına dayanarak reddetmesini tercih etmişti. (Nitekim Goebbels 1943'te, "Ya gelmiş geçmiş en büyük devlet adamları ya da en büyük suçlular olarak tarihe geçeceğiz" demişti.) Servatius İsrail dışına çıktığı zaman (Bavyera'daki Katolik Akademisi'nde düzenlenen, Rheinischer Merkur gazetesinin deyişiyle "hassas bir meseleyle", yani "tarihi ve siyasi suçları cezai takibat yoluyla ele almanın olabilirliği ve kısıtlarıyla" ilgili bir toplantıda) bir adım daha ileri gidip "Eichmann duruşmasının meşruluğuna gölge düşüren tek cezai sorunun ancak sanığı yakalayan İsraillileri yargılamakla çözülebileceğini, ama bunun şimdiye kadar yapılmadığını" dile getirdi – bu arada, Servatius'un beyanını İsrail'de sık sık tekrarlanan ve herkese duyurulan sözleriyle bağdaştırmak biraz zordur; çünkü duruşmanın işleyişini, olumlu bir anlamda Nürnberg Duruşmaları'yla karşılaştırarak "büyük bir manevi başarı" olarak nitelendirmiştir.

Eichmann'ın yaklaşımı ise daha farklıydı. Her şeyden önce, cinayet suçlaması asılsızdı: "Yahudilerin öldürülmesiyle hiçbir ilgim yok. Hayatım boyunca ne bir Yahudiyi ne de Yahudi olmayan birini öldürdüm – hayatım boyunca kimseyi öldürmedim. Bir Yahudiyi veya Yahudi olmayan birini öldürme emri vermedim, kesinlikle böyle bir şey yapmadım." Veya daha sonra açıklamasını biraz daha daraltarak söylediği gibi, "Bir kere bile yapmak zorunda kalmadım" – buna karşılık böyle bir emir alsa, zorunda kalsa, şüphesiz kendi babasını bile öldürecekti. Bu nedenle sadece –Kudüs'teyken "İnsanlık tarihinin en büyük suçlarından biri" ilan ettiği– Yahudi katliamında "yardım ve yataklıkla" suçlanabileceğini tekrar tekrar söyledi (1955' te Arjantin'de, kendisi gibi kanundan kaçan eski bir SS olan Hollandalı gazeteci Sassen'e verdiği ve bir kısmı Hollanda'da çıkan Life'ta ve Almanya'nın Der Stern'inde yayımlanan röportajda, kısacası şu meşhur Sassen dokümanlarında bunlar zaten vardı). Savunma, Eichmann'ın teorisine pek aldırış etmedi; ama iddia makamı, Eichmann' ın en azından bir kere, kendi elleriyle bir insanı (Macaristan'daki Yahudi bir delikanlıyı) öldürdüğünü kanıtlamaya yönelik başarısız bir girişim için epey zaman harcadı. Savcının üstünde daha fazla zaman harcadığı, ve daha başarılı bir biçimde ele aldığı, başka bir şey de Franz Rademacher'in aldığı bir nottu. Almanya Dışişleri Bakanlığı'ndaki Yahudi uzmanı Rademacher'in Eichmann'la telefonda konuşurken Yugoslavya ile ilgili dokümanlardan birinin üzerine karaladığı bu notta şöyle bir cümle vardı: "Eichmann vurun diyor." Nihayetinde Eichmann'ın, cüzi de olsa bir kanıtı bulunan, tek "ölüm emri" buydu – tabii bu bir ölüm emriyse.

Bu kanıt, duruşma sırasında o kadar üstünde durulmasa da, çok tartışmalıydı. Hâkimler Eichmann'ın toptan inkârını reddedip savcının beyanını kabul ettiler – Eichmann'ın inkârı hiç etkili olmadı çünkü, Servatius'un tabiriyle, "pek de önemli olmayan küçük bir olayı [topu topu sekiz bin insan]" unutuvermişti. Söz konusu olay 1941 sonbaharında, Almanya'nın Yugoslavya'nın Sırp kesimini işgalinden altı ay sonra gerçekleşmişti. İşgalin ilk zamanlarından beri, Ordu'nun başı partizan savaşlarıyla beladaydı ve askeri makamlar da öldürülen her Alman askerine karşılık yüz Yahudi veya Çingene rehine öldürerek bir taşla iki kuş vurmaya karar vermişti. Yahudiler de Çingeneler de partizan değildi elbette; ama askeri hükümetin ilgili sivil yetkilisi, Devlet Danışmanı Harald Turner, "kamplarda tuttuğumuz Yahudiler de Sırp uyruklu [nasılsa], ayrıca ortadan kaldırılmaları gerekiyor" diyordu (aktaran Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews, 1961). Bu kamplar bölgenin askeri valisi General Franz Böhme tarafından kurulmuştu ve sadece erkekleri barındırıyordu. Binlerce Yahudiyi ve Çingeneyi öldürmeye başlamadan önce, ne General Böhme ne de Devlet Danışmanı Turner Eichmann'ın onayını bekledi. Asıl sorun Böhme'nin, ilgili polis ve SS makamlarına danışmadan kendi sorumluluğundaki bütün Yahudileri sürmeye karar vermesiyle başladı; Böhme muhtemelen, Sırbistan'ı judenrein hale getirmek için başkalarının komutası altında faaliyet gösteren özel birliklere gerek olmadığını göstermek istiyordu. Mesele tehcirle ilgili olduğundan Eichmann durumdan haberdar edildi, ama böyle bir hamlenin diğer planları olumsuz etkileyeceğini düşünerek buna onay vermedi. Zaten General Böhme' ye "diğer ülkelerde [yani Rusya'da] çok daha fazla sayıda Yahudinin icabına bakarken, başka komutanların bu bahsi açmaya bile gerek görmediklerini" hatırlatan Eichmann değil, Dışişleri Bakanlığı' ndan Martin Luther'di. Her halükârda, Eichmann gerçekten "vurmayı önerdiyse", askerlere sadece bunca zamandır zaten yaptıkları işe devam etmelerini ve rehine meselesini tümüyle onların inisiyatifine bıraktığını söylemiş oluyordu. Sadece erkekler söz konusu olduğuna göre, bu meselenin Ordu'yu ilgilendirdiği belliydi. Sırbistan'da, Nihai Çözüm'ü yaklaşık altı ay sonra uygulamaya başladılar; kadınları ve çocukları gaz kamyonlarına doldurup öldürdüler. Çapraz sorgu sırasında, Eichmann her zamanki gibi en karmaşık ve inandırıcılıktan en uzak açıklamayı seçti: Rademacher'in bu konuyla ilgili olarak Dışişleri Bakanlığı'nda söz sahibi olabilmesi için, Reich Güvenlik Merkez Bürosu'nun (RSHA), yani Eichmann'ın birliğinin desteğine ihtiyacı vardı; dolayısıyla Rademacher bu sahte belgeyi düzenledi. (Rademacher 1952'de, bir Batı Alman mahkemesinde yargılanırken, bu olayı çok daha makul bir biçimde açıklamıştı: "Ordu, Sırbistan'da düzeni sağlamakla görevliydi ve isyancı Yahudileri vurup öldürmek zorunda kalmıştı." Rademacher'in söyledikleri ne kadar aklımıza yatsa da, koca bir yalandan başka bir şey değildi; çünkü –Nazi kaynaklarından edindiğimiz bilgilere göre– Yahudiler "isyancı" değildi.) Telefonda söylenen bir sözü emir şeklinde yorumlamak zorsa, Eichmann'ın Ordu generallerine emirler yağdıracak bir konumda bulunduğuna inanmak daha da zordu.

Öyleyse, cinayetin suç ortağı olmakla itham edilse, bu suçu kabul mü edecekti? Belki de, ama şüphesiz suça önemli sınırlamalar getirecekti.

KENAN TEKEŞ YAZDI Düşünen Kadın: Hannah Arendt

Margaretge Von Trotta’nın yönetmenliğini yaptığı “Hannah Arendt” filmi, Holokost’u daha önce kimsenin yapmadığı şekilde yazma cesaretini gösteren kadın düşünürü anlatıyor.

Yıl 1962… Güneşli, güzel mart sabahlarından biridir… Bir kadın taksiye biner… Kadını taşıyan taksi Central Park'a doğru gider… Şoför arabanın hızı artırır… Ve bir süre sonra taksi çok sert bir şekilde karşıdan gelen kamyonla çarpışır…  Olay yerine çok sonra bir ambulans gelir… Kadın gözlerini ambulansta açar… Önce kollarını ve bacaklarını hareket ettirir… Sonra gözlerini açar… Hafızasının yerinde olup olmadığını görmek için tarihleri, şiir mısralarını ve telefon numaralarını sayar… Hafızası yerindedir kadının.

Kadın çok sonraları yaşadığı bu olayla ilgili arkadaşı Mary McCarthy'ye, "Kısa bir süreliğine yaşam ya da ölüm kararının bana bağlı olduğunu düşündüm" der… Ve "hayatın epey güzel olduğunu ve onu çok sevdiğini" söyler.

Hayatın epey güzel olduğunu ve onu çok sevdiğini, söyleyen kadın yüzyılın dahi kadınlarından Hannah Arendt’tir.

Arendt, 1906 yılının 14 Ekim'inde Hannover’de bir Yahudi mühendisin tek çoçuğu olarak dünyaya gelir... Berlin'de büyür… 18 yaşında Marburg’da Martin Heidegger’den felsefe eğitimi almaya başlar... Heidegger ile düşünsel ve tutkusal bir aşka tutulur... Bu aşka tutuluş onun düşünce dünyasını alabildiğince genişletecektir. (Heidegger diz çöküp ona “aşka en büyük davet karşındakinin senden önce aşık olmasıdır” der.)

Marburg ve Freiburg’da üniversite eğitimini tamamlar ve Heidelberg’e giderek Karl Jaspers’in yanında doktorasını tamamlar… Doktorasını tamamladığında henüz yirmi iki yaşındadır.

1924-1929 yılları arasında dönemin ünlü düşünürleri ile tanışır, eğitim alır, etkiler, etkilenir, aşık olur, aşık ettirir.

Marburg’da Martin Heidegger ve Rudolf Bultmann’dan, Freiburg’da Edmund Husserl’den, Heidelberg’de Karl Jaspers’in öğrencisi olarak felsefe, ilahiyat ve Yunanca eğitimi görür.

1933 yılında Hitler'in iktidara gelmesi üzerine Almanya’dan ayrılarak Fransa’ya geçer. Paris'e kaçmak zorunda kalan Arendt orada Walter Benjamin ile tanışıp onunla dost olur.

Paris’te Yahudi göçmen hareketi içerisinde aktif olarak yer alır. Fransa'nın II. Dünya Savaşı sırasında Alman askeri kuvvetlerinin Fransa'nın bazı bölgelerini işgal etmesi sonucunda Yahudilerin toplama kamplarına gönderilmesinden ötürü Fransa'dan da kaçmak zorunda kalır.

1940 yılında Alman şair ve felsefeci Heinrich Blücher ile evlenir.

1941’de eşi ile birlikte ABD’ye gider, oraya yerleşir ve ABD vatandaşı olur. ABD’deki ilk yıllarında akademik bir iş bulmakta epey zorlanır.

1953’te Princeton’da Christian Gauss konferanslarına çağrılır. 1959’da tam kadrolu ilk kadın profesör olur.

Böylece Arendt, California, Chicago, Columbia, Northwestern, Cornell gibi üniversitelerde verdiği derslerle seçkin bir akademik kariyere sahip olur.

1975 yılında 69 yaşındayken öldüğünde New York’taki New School for Social Research’de felsefe profesörüydü.

Hannah Arendt, gerek siyasi gerekse duygusal birikime sahip olup kendine özgü düşünce çizgisi içinde, şiddet, iktidar, devrim, totalitarizm, eşitlik-eşitsizlik, özgürlük, siyaset, felsefe, insan, eylem, düşünce, hakikat, ahlak, retorik, ideoloji, kültür, demokrasi, milliyetçilik, ırkçılık, devlet, parti, rejim, insan hakları, antisemitizm, emperyalizm, sanat, kamusal alan üzerinde çalışmalar yaptı.

Arendt özellikle de şiddet ve şiddetin kaynağı üzerinde durur. Şiddeti, sayılara ya da görüşlere değil, kullanılan araçlara dayandırır. Ona göre şiddet her zaman araçlara muhtaçtır ve içerisinde her zaman bir keyfilik unsuru taşımaktadır. Ve devlet de, en güçlü şiddet araçlarını elinde bulunduran merkezi bir otoritedir.

Arendt kimi zaman şiddetin gereksiz olmadığını ve onu bir insanlık durumu olarak gördüğünü açıklar:

“Kimse meşru müdafaa amacıyla gerçekleştirildiğinde şiddeti sorgulamaz. Çünkü şiddet yalnızca açık değil, aynı zamanda mevcuttur ve aracı haklı kılan amaç hemen orada durmaktadır.” Ve ekler “Bir Yahudi, Yahudi olarak şiddet görüyorsa kendini savunmalıdır.”

Arendt’in bütün dünyada tartışılmasını sağlayan gelişme ise Gestapo şefi Heydrich’in emri altında Yahudi sorununu çözmekle özel olarak görevlendirilen Adolf Eichmann’ın yargılandığı davada kaleme aldığı düşünceleridir.

30 Mart’ta başlayan ve 14 Nisan’da sona erecek olan 32. İstanbul Film Festivali’nde feminist yönetmen Margaretge Von Trotta’nın yönetmenliğini yaptığı “Hannah Arendt” filmi izleyiciyle buluştu.

Film, bir düşünür, aynı zamanda sert bir kadın olan ve sigaraları uç uca içen, "kötülüğün sıradanlığı" düşüncesiyle hem kendi halkını hem dünyayı karşısına alan Hannah Arendt’in 1960-1964 yılları arasındaki zaman dilimine odaklanır.

Senaryosunun da Von Trotta’nın yazdığı filmde Barbara Sukowa (Hannah Arendt), Axel Milberg (Heinrich Blückher), Ulrich Noethen (Hans Jonas), Michael Degen (Kurt Blumenfeld),  Klaus Pohl (Martin Heidegger), Friederike Becht (Küçük Hannah Arendt),  Victoria Trauttmansdoff (Charlotte Beradt) oynuyor.

Film düz bir zaman çizgisinde ilerlemez. Sıçramalı zaman ile geçmişe de döner. Bu geçmişe dönüş Arendt ile hocası olan Martin Heidegger ile olan düşünsel ve tutku düzeyindeki ilişkileri anlatılır. Bu aşk Arendt’e düşünce ve tutku üzerine düşünmesini sağlayacaktır.

Film genel olarak 1960-1964 yılları arasındaki zaman dilimine odaklanır. Nazi Adolf Eichmann’ın (ya da Eichmann tiyniyetli insanların), 1960 yılında Mossad ajanları tarafından Arjantin’de yakalanıp İsrail’'e götürülmesiyle başlar. Eichmann’ın yakalanması hem İsrail’de hem de dünyada yankılanır.

Çünkü Eichmann önemli bir isimdir. Gestapo şefi Heydrich’in emri altında Yahudi sorununu çözmekle özel olarak görevlendirilen kişidir.

Filmin bundan sonrasında da Hannah Arendt’in Eichmann’ın yargılandığı dava için Kudüs’e gitmesi, mahkemede Eichmann’da gördükleri (mahkeme görüntüleri gerçek görüntülerdir), düşündükleri, bu düşündükleri karşısında İsrail/Yahudi toplumunun gösterdiği tepkiler ve bu tepkiler karşısında Arendt’in yaşadıklarını ve Martin Heidegger ile olan aşkını izleriz.

Hannah Arendt, Eichman’ın yargılanacağı mahkemede görmek ve New Yorker gazetesine yazmak için 1961 yılında Kudüs’e gider. O’nun bu gidişi başlangıçta “adalet aramak” içindir.  Ancak dava sırasında Eichman’ın tavırları Arendt’te faklı düşünceler yaratır. Bu düşüncelerini “Eichmann Kudüs’te: Şeytaniliğin Basitliği Üzerine Bir Rapor” adlı kitapta dile getirir. Kitapta savunduğu bu düşünceler bugün dahi tartışılmaktadır.  

Hannah Arendt düşünme yetisinden yoksun olmuş bireylerin verilen eylemi sorgusuz sualsiz gerçekleştirdiğine inanır. Eichman’ın da bu düşünme eyleminin yoksunluğundan dolayı iktidarın verdiği eylemi yerine getirdiğini düşünür.

Yine Arendt Yahudi soykırımı sırasında yaşananlarda Yahudi liderlerinin rolü olduğunu da söyler. Ona göre, onların muhalefet etmeyip işbirliği yapmalarının bunda etkisi olduğunu savunur.

İşte Arendt’in bu “acı”masız sözleri soykırım yaşamış Yahudi halkının yüreğini “acı”tır. Arkadaşlarının çoğu onu şiddetle eleştirir.  Yahudi Konseyleri onu Alman makamları ile işbirliği ile suçlar. Kimisi bu düşüncelerine katılırken kimisi de onu ölümle tehdit eder.  Tehdit mektupları alır. Filmde Mossad tarafından tehdit edildiğini de görürüz. Üniversitedeki işinden olur.

Ancak Arendt kendi düşüncesinden bir adım geri atmaz ve düşüncesini tutarlı bir şekilde savunmaya devam eder. O Eichman’ı ve soykırımı gerçekleştirenleri anlamanın onu ve onları affetmek anlamına gelmediğini düşünerek “anlamak asla affetmek anlamına gelmez” der.

Arendt kötülüğün temel ve kökten bir şey mi yoksa basitçe sıradan insanların diğerlerinin emirlerine uyma ve eylemlerinin ya da eylemsizliklerinin sonuçlarını düşünmeksizin çoğunluk görüşüne itaat etmelerinin bir sonucu olup olmadığı sorusuna cevap arar.

“Düşünmenin tezahür rüzgarı doğruyu yanlıştan,  güzeli çirkinden ayırabilir. Yeter ki insan düşünme eylemliliği içinde olsun.” Arendt hem düşünme hem de tutku açıdan gerçekleştirdiği eylem ile bilinçli insanın yüreği beyninde atar, sözünü doğrular.

Von Trotta’nın yönetmenliğini yaptığı “Hannah Arendt” filmi sinemasal olarak görmeye yetenekli gözlere pek bir şey sunmasa da Holokost’u daha önce kimsenin yapmadığı şekilde yazma cesaretini gösteren ve “ölüm ve yaşam kararının bana bağlı olduğunu” düşünen kadını bir de sinemada görmek açısından izlemek gerekir. (KT/AS)

* Hannah Arendt’in “Eichmann in Jerusalem” ile “Şiddet Üzerine” adlı kitaplarından yararlanılmışt

Cagdas Bilim ve Anarsi

Kropotkin'in her elime aldığımda heyecan duyduğum, anarşist komünizm düşüncesinin baş yapıtlarından birisi olan bu nefis kitabını Mazlum Beyhan'ın mükemmel çevirisiyle eski basımından okuyalı 10 yıldan çok zaman oldu. Yeniden basılarak yeni okurlara ulaşacak olmasına çok sevindim.

Kropotkin, özellikle bu kitabında, anarko-komünist düşüncenin modern tarih içindeki evrimi konusunda ufuk açıcı temel bir yaklaşımı sergiler: tamamlanmış bir ideoloji ya da kapalı düşünce sistemi olarak değil, toplumların içinde egemenlerle ezilenler arasındaki mücadelenin doğurduğu özgün dayanışmacı ve doğrudan demokratik biçimlerin sürekliliği ve mücadeleler arasındaki ardışık aktarımının tarihi olarak ele alınan bir "anarşi ilkesi" tarif eder ve bunun izini "anarşi düşünce ırmağı" içinde sürer. Yani anarşi bir kavramsal soyutlama değil halk mücadelelerinin yaşayan deneyimlerinden doğup sürekli zenginleşen bir fikirler dizisidir. Anarşizm kişilere ve örgütlere indirgenemeyecek olan oluş halindeki çoğul özgürlükçü düşünce ve mücadele deneyimlerinin felsefi ifadesidir:

"Anarşi düşünce ırmağının kökenini incelerken karşımıza sürekli olarak iki kaynağın çıktığını söylemiştik: Birincisi, devletçi-hiyerarşik yapılanmalara ve genel olarak egemenliğe yöneltilen eleştiri; ikincisi ise, insanlığın ileriye doğru hareketinde geçmişte gözlenen ve günümüzde gözlenmekte olan yönelişlerin durmamacasına seçilip ayıklanması..."

Soru basit görünür ama şimdiye kadarki tüm devrimci mücadelelerin en büyük meselesini ortaya koyar: Kendi kaderlerini yeniden ele geçirmek için ortak şekilde harekete geçen insanlar, onlar üzerinde kurulan egemenliği, devlet biçimini yeniden üretmeksizin nasıl örgütlenir ve yeni bir toplumsal hayatı nasıl kurabilirler? Komünizm düşüncesi ile anarşizm düşüncesinin vazgeçilmez şekilde birbirine bağlı olduğunu gösteren en önemli başlangıç noktası işte bu kitaptır.

Elbette üzerine çok sayıda yeni anarşizm tarihi kitapları yazıldı, tarihsel bilgiler zenginleştirildi, ve elbette Kropotkin çeşitli yönleriyle eleştirildi de. Ama şu vazgeçilmez düşünceyi müthiş bir berraklıkla şimdiye kadar en iyi şekilde ortaya o koydu: anarşi olmadan komünizm, komünizm olmadan anarşi mümkün değildir.

Bugün sosyalist solun siyasal seyrinde büyük dönüşümler yaşanıyorsa; devletçi sosyalizm biçimlerinden öz yönetimci sosyalizm ya da özgürlükçü komünizm biçimlerine artık geri alınamaz bir dönüşüm yaşanıyorsa; Marksizmin ortodoks devletçi yorumları içeriden son derece güçlü darbeler aldıysa; çağdaş anti kapitalist mücadeleler ve sistem karşıtı hareketler sürekli olarak o en eski halk hareketlerinden beri ortaya çıkıp duran dayanışmacı, doğrudan demokratik, yatay örgütlenme biçimlerini yeniden keşfedip duruyorsa; anarko-komünist CNT'nin İspanya Devrimi deneyiminin yenilmiş devrimcilerinin ruhunu tekrar sahneye çağırırcasına yerel ölçekte öz yönetime dayalı özerk bölgeler oluşturma çabası ile Chiapas'ta Zapatista deneyimi, Rojava'da YPG deneyimi şu anda bütün dünya devrimcilerine ilham veriyorsa o halde Kropotkin'in Çağdaş Bilim ve Anarşi'sini şimdi pür dikkat okumak gerek.

"Hiç kuşku yok ki anarşizm, insan toplumları içinde her zaman çatışma halinde olduğunu söylediğimiz iki akımdan ilkine, yani kendileri üzerinde egemenlik kurmaya çalışan azınlığa karşı daha iyi korunabilmek için basit hukuk kurumları oluşturan yaratıcı halk hareketlerine bağlanır."

Kafka'nın 15 Ekim 1913'te günlüğüne düştüğü nottaki gibi "Kropotkin'i unutma!" 
Kürşat Kızıltuğ

Çağdaş Bilim ve Anarşi

Pyotr Alekseyeviç Kropotkin

Çeviren Mazlum Beyhan

Agora Kitaplığı, Ocak 2015

"Yürüyen Kelimeler / Eduardo Galeano"

"Yürüyen Kelimeler / Eduardo Galeano" - Melek Öztürk 

"OLMAYA DEĞER HİKÂYELER"

Kalmak istemeyen kelimelerin toplandığı bir yer olabilir mi?
Bir kayıp kelimeler krallığı?
Senden kaçan kelimeler, seni nerede bekler?
Kelime Üzerine Pencere (V)

Cümleyi oluşturan kelimeler kim olduğumuzu ve ne istediğimizi anlatırlar. Ne istediğimizi küçük yaşlarda, kim olduğumuzuysa ilerleyen yaşlarda ölümün varlığını düşündüğümüzde sorgularız. Bazı kelimelerin eş anlamlıları olabileceği gibi bazılarının birden fazla aynı anlamı da olabilir. Tıpkı Guarani dilinde olduğu gibi; "kelime"nin bir diğer anlamı "ruh"tur. Bu da ağızdan çıkan her kelimenin bir ruhu olması gerektiğini gösterir. Ruhu yoksa söylenen kelimelerin, o kişi ya yalan söylüyor ya da boş konuşarak ruhuna ihanet ediyordur. Hikâye anlatmakta usta olanlar bilirler ki konuştukları dile ait sözcükler o toplumun ve kişilerin hayatını oluşturur. Kelimeler toplumu oluşturur, kişilik yaratırlar. Tarih yazarlar, efsaneler anlatırlar. Kahramanları anlatır kelimeler. Olmasalardı nasıl bilebilirdik sonsuz hayatların, görkemli diyarların ve parıldayan elmasların da bir gün ışıklarını yitirdiklerini.

Kelimeler olmakta olanı anlatırlar ve olacak olanı haber verirler: öfkeli, aşk dolu, tarafsız, hüzünlü ve büyülü kelimeler. Bizi anlatırlar bize, içimizde ve dışımızda olan bitenlerin sözcülüğünü yaparlar. Deli bir trenin önü sıra koşturmak olsa olsa kabustur, gecenin en karanlık uykularında. İyi yapılmış gerilim türü bir filmden bir sahne bazen bellekte kendine yer açabilir. Sahne kendini sürekli tekrar eder. Aynı filmi izleyen başkaları da aynı kabusu paylaşabilir. Halk arasında anlatılan hikâyeler geleneklerine bağlı toplumlarda abartılarak kuşaktan kuşağa aktarılır. Birçoğumuz bu kabus dolu hikâyelerden ve filmlerden hoşlanırız. Çünkü korku tehdit eder. Kaybetme, yaşlanma ve ölüm korkusu, bunları düşünmek bile acı duymak ve kabus görmek için yeterlidir çoğu zaman.

Usta bir hikâye yazarı, yaşadığı toplumun sıkı sıkıya bağlı olduğu adetlerini ve inançlarını rahatlıkla anlatabilir. Bu da yazarın başarılı olması için teknik anlamda yeterli olabilir. Ancak Eduardo Galeona "Yürüyen Kelimeler"inde okuruna yepyeni bir anlatım biçimi sunuyor. Kelimelerini tasarruflu kullanıyor; yalın ve şiirsel bir dille hikâyelerini örüyor. Onun anlatılarında kelimeler dokunur, acıtır ve güldürür.

"Yürüyen Kelimeler"de zaman kavramının yerini sonsuzluk alıyor. Sonsuzluğun içinde mucizeler gerçekleşirken, bu dünya ve öte dünya arasında gidip gelen (isteyip de bazen gelemeyenler hariç) hikâye kahramanlarının başlarından geçen absürd olayları anlatıyor yazar. 

"Başmelek ile Adalet Dağıtan Kadının Günahkârlar Sarayındaki Hikâyesi"nde yazarın cılız yaratıcılığından yakınan bir okurun anlattığı hikâyeyi anlatır Galeona. Aslında bu hikâyenin de yine kendisi tarafından uydurulduğu çok açıktır. Çokbilmiş okur, yazara insanların gözlerine doğal olarak pek görünmeyen yeteneklerini parlatma şansı sunuyor, tabii ki yetenekleriniz varsa diye de eklemeyi unutmuyor. Bu da yazarın özgüveni ve cesaretine dair güçlü bir işarettir. Yazar kıyasıya kendisini eleştirirken aslında ortaya çıkması gereken metnin prototipini de önce kendisine sunar. Bu nedenle hikâye mektuptan oluşur. Gerçekten değerli olan yazarların, postacıların pek uğramadığı toprağın yedi kat dibinde yatıyor olmaları da başka bir gerekçedir.

Kısaca hikâyenin konusundan bahsetmek gerekirse, dinine bağlı, her pazar kiliseye giden insanların oluşturduğu Comayagua'da halkın diğer yarısı da başka zamanlarda kaçamak da olsa şehirle aynı ismi alan ve tepesinde kurulmuş beyaz bir kule biçimindeki geneleve gitmektedir. Don İdilio genelevin sahibidir. Zengin bir adamdır. Bu zenginliğini gece gündüz çalıştırdığı ve sonra bir paçavra gibi sokağa attığı kadınlara borçludur. Bir gün şeytanın sırtına yaslanmış atıyla çıkagelen Calamity Jane, Don İdilio ve genelevde çalışan kadınların kaderlerini bir anda değiştirir. Nasıl mı yapar bunu?

Red Kit'in maceralarından meşhur kurabiyeleriyle tanıdığımız esaslı kadın kovboy Calamity'nin uyarısını ciddiye almayan İdilio şapkasını çıkarma zahmetinde bulunmaz. Bunun üzerine Calamity tek kurşunda şapkayı havada uçurmakla kalmaz, eleğe döndürür. Artık İdilio, Calamity'i ciddiye almıştır ve poker oynamaya başlarlar. Şişelerdeki romlar azalırken ortaya sürülen paralar da artar. Ta ki İdilio genelevini ve her şeyini kaybedene dek. Kaderine razı olan İdilio, şehri terk etmek zorunda kalır ve giderken Calamity ona bir sirk için tavsiye mektubu da vermeyi ihmal etmez. Gittiği yerlerde Kızılderili reisi kılığında başında tüyleri biçare yaşamaya çalışırken zatürree olmasıyla İdilio'nun zenginlik içinde başlayan kaderi sefillik içinde noktalanır. Genelev, Calamity'nin kuşlarla, gitarlarla, çiçekler ve renklerle dolu yeni yönetimden çok memnundur. Akşam duasına kadar bacaklar açılmaz. Gündüzleri düzenlenen itiraf seanslarıyla genelev ülkenin dört bir tarafından gelen erkek ziyaretçilerle dolup taşar. İnsanlar kilisede günah çıkartırken yalnızca günahlarını itiraf ederler. Oysa Calamity'nin mekânında şüphelerini, sırlarını, saklı korkularını, düşlerini ve karabasanlarını da anlatma fırsatı bulurlar. Çünkü bunlar insanların en fazla anlatmaya ihtiyaç duydukları konulardır. Calamity'nin Bay Başkan'la görüşmesi ve ona açıktan verdiği bir deste sıcak para da genelevin kâr amacı gütmeyen bir kooperatif kimliğine kavuşmasını sağlar. Tabii aynı gün çıkan kararnamede, ülke topraklarında aynı işi yapan yeni işletmelerin kurulmasını da yasaklar.

Galeano'nun daha çok bu dünya ve öte dünya arasındaki durumlar üzerinden absürd olayları anlattığını söylemiştim. Burada da aynı durum söz konusudur. Bir gün dünyaya gönderilen Başmelek'le olayların rengi değişir ve huzursuzluk başlar. İnançlarına düşkün Comayagua halkı oruç cumalarını ibadet ederek ve ilahiler söyleyerek geçirir. Genelev diğer adıyla Günahkârlar Sarayı'nın kapıları bile kapanır. Böyle gecelerin birinde dörtnala başsız bir süvari gelmeye başlar. At havaya ürpertici kişnemeler fırlatarak genelevin kapılarını tekmeler, kapıları paramparça ettikten sonra, arkasında girdaplı fırtınalar bırakarak uzaklaşır. Geleneklere göre bu tür durumlara yol açanlar günahkârlar olduğu için, sürüden ayrılan bu asi koyunlardan biri pişman olur ve dürüst bir hayat sürmek için ağlayarak bu şehvetli yaşantıyı bırakır. Calamity akıllı kadındır. O cuma süvari gelmeden önce sarayın kapılarını ardına kadar açık bırakır. Hızını alamayan süvari uzaklaşırken attan düşer. Herkesi ürküten bu süvari, gökyüzünden aşağıya saldıkları sırada sicim koptuğundan kıç üstü düşmüş ve canı çok acımış Başmelek'ten başkası değildir.

Hikâyeyi bu kadar heyecanlı anlatan ve arada yazara notlar düşen okur ukalalık yapmaktan da kendini alamaz. "Ben sunuyorum, gerçekleştirecek olan sizsiniz. Sizden Başmelek'in geldiği gece yağan yağmuru betimlemenizi istemiyorum. Sizden beni ıslatmanızı istiyorum. Yaşanılanı yazmak çok da zevkli değildir ayrıca. Meydan okuyan yazdığını yaşamaktır, ki bu yaşta bunu öğrenmiş olmanız lazım."

Cinsiyeti olmayan ama midesi olan Başmelek zaaflarına yenik düşer. Genelev ona kendi bahçesinin tüm zenginliklerini sunar. Calamity ile birbirlerine itiraflarda bile bulunurlar. Başmelek cennetten yakınır. Bütün sonsuz zamanını en ağır işlerde çalışıp Tanrı'ya hizmet etmekle geçirdiği halde o nankör bu hizmetlerinin karşılığı olarak onu dünyaya orospuları ve sarhoşları kurtarması için göndermiştir. Calamity ise Uzak Batı'ya lanetler yağdırır ve eğer ABD eyaletlerinden Wyoming onun olsa kiraya verip cehennemde yaşamayı tercih edeceğini bile söyler. 

Galeano, yarattığı karakterler arasındaki ilişkilerde çok da mantık aramaz. Önemli olan anlattığı olaylar ve kurgulanış biçimidir.

Sonuçta, süvari suretinde dünyaya gönderilen ve ortalığı birbirine katan Başmelek'i, bir bebek arabasına koyup sokaklarda gezdirmeye başlar Calamity. Onları antiemperyalistlerin, ateistlerin, erdemin ve iyi şeylerin avukatlarının kötü sözleri takip eder. Kuşkucular, dirsekleriyle birbirlerini dürtüp fısıldaşırlar.

Sözü yine okur alır ve yazara bu hikâyedeki olayların gerçekten yaşanıp yaşanmadığını bilmediğini, ama önerdiği hikâyenin olmaya değer bir hikâye olduğunu söyler. Ayrıca yaşadığımız hayatın huzura ermekten çok daha keyifli olduğunu da ekler. Son olarak yazara bu hikâyenin sonunu uydurmaktan başka çaresi olmadığını üzülerek bildirir. Ve imzasız okur saygılarını sunarak hikâyesini noktalar.

Galeano'nun kelimelerinde insanoğlunun baş döndürücü zekâsı azizlere, havarilere ve meleklere pabucunu ters giydirebilecek kadar kıvraktır. Bir başka hikâyede yine karşılaşırız Başmelek'le. Daha önceki işini beceremediği için bu sefer dünyaya yalnızca ölüme mahkûm olanları getirmesi için gönderilir. Genelde tasavvur ettiğimiz melek tasvirlerine uymaz. Yaşlı, çirkin ve kırmızı burunlu bir cücedir. Tabii ki bu sefer de verilen görevi dünyevi zevkleri yüzünden yine yüzüne gözüne bulaştırır. 

Eduardo Galeano'nun "Yürüyen Kelimeler" adlı kitabı her şey ve hiçbir şey olmanın hikâyeleridir. Hikâye aralarına serpiştirdiği pencereler kısa bir mola ve retorik tadındadır. Pencerelerde; kelime, zaman, bellek, duvar, deniz, müzik, varlık, maske, hata, doğum ve ölüm gibi pek çok konuya yer vermiş. Kitabı en ilginç ve benzerlerinden farklı kılan özelliği ise, Jose Francis Borges'in tahta baskı desenleriyle betimlenmiş olmasıdır.

Uruguaylı yazar 1940 yılında doğmuş, gençliğinde fabrika işçisi, biletçi, tabela boyacısı, kurye ve banka memuru olarak çalışmış. Henüz on dört yaşındayken ilk makale ve karikatürleri solcu gazetelerde yayımlanmaya başlamış. Galeano, 1973'de yargılanarak hüküm giyince Arjantin'e kaçmış. 1976'da Arjantin de askeri diktatörlüğe boyun eğince, bu kez de Barselona'ya gitmiş ve Uruguay'a ancak 1985 yılında, ülkesi sivil yönetime geçtikten sonra dönebilmiş.

Kitabın girişinde yer alan Caetano Veloso'nun bir sözü belki de tüm hikâyelerin çıkış noktasını oluşturuyor: "Yakından bakınca kimse normal değildir."

Yürüyen Kelimeler
Eduardo Galeano
Çeviren: Bülent Kale
Çitlembik Yayınları, 2007, 320 sayfa, 16 Ytl

mavimelek@mavimelek.com

Cinsellik ve iktidar

Foucault'nun cinselliğe iktidar ekseninden baktığı 'Cinselliğin Tarihi', ünlü düşünürün 'özne' ve 'iktidar' kavramlarını kuramsallaştırdığı bir doruk noktası

KEREM EKSEN

 CİNSELLİĞİN TARİHİ
Michel Foucault, çeviren: Hülya Uğur Tanrıöver, Ayrıntı Yayınları, 2003, 509 sayfa, 32 milyon lira.
1976'da birinci cildi, 1982'de ise ikinci ve üçüncü ciltleri yayımlanan
'Cinselliğin Tarihi', Michel Foucault'nun inanılmaz bir üretkenlikle sürdürdüğü düşünsel yaşamının son büyük ürünü oldu. Geniş bir kesim tarafından postmodern zamanların en önemli düşünürleri arasında görülen Foucault'nun bu son -ve ne yazık ki tamamlanmamış eseri, düşünürün projesinin geldiği nihai noktanın anlaşılması bakımından kilit öneme sahip. Foucault'nun eserinin anlaşılmasının önündeki engeller göz önüne alındığında, düşünürü özgün eserlerinden okuyup tanımanın önemi giderek daha iyi anlaşılıyor. Zira Foucault, tam da yukarıda sözünü ettiğimiz -ve bıkıp usanmadan reddettiği 'postmodern' yakıştırması nedeniyle çoğu zaman yanlış anlaşılan ve yanlış değerlendirilen bir düşünür.

Türkiye'de Foucault
Türkiye söz konusu olduğunda durumun biraz daha vahamet kazandığını söylemek mümkün. Zira Türkiye'de Foucault'nun okura ulaşmasının önündeki güçlükler sadece çarpık okumaların yol açtığı yanlış anlamalardan kaynaklanmıyor. Foucault'yu Türkçesinden okumak isteyen bir okur, her şeyden önce bir çeviri sorunuyla karşı karşıya. Her ne kadar Foucault'nun tüm önemli metinleri Türkçeye çevrilmiş olsa da, çevirilerin önemli bir kısmının ciddi hatalar ve anlatım bozukluklarıyla dolu olması, okurun cesaretini daha ilk anda kırıyor. Dolayısıyla Foucault, Türkiyeli okur için her şeyden önce 'anlaşılması olanaksız' bir yazar haline geliyor.
Ayrıntı Yayınları'nın önceki yıllarda yayımlamaya başladığı 'Seçme Yazılar' dizisi, bu açığı bir ölçüde de olsa kapatıyordu. Zira bu kitaplarda, yazarın çok sayıda makale ve röportajını kaliteli çevirilerden okumak mümkündü. Yayınevinin 2003'ün son aylarında yeni bir baskısını piyasaya sürdüğü 'Cinselliğin Tarihi' ise, bu alandaki ciddi bir boşluğu giderecek nitelikte. Daha önce Afa Yayınları arasında çıkan, ancak yayınevinin kapanmasıyla sahipsiz kalan kitap, Ayrıntı Yayınları'nın gözden geçirilmiş yeni baskısıyla okurla buluşmayı bekliyor.
Cinselliğin Tarihi'nden bahsederken, söze bu kitabın Michel Foucault'nun düşünsel serüveninde tam anlamıyla bir doruk noktası teşkil ettiğinin altını çizerek başlamak yerinde olacaktır. Kitap, Foucault'nun önceki çalışmalarında büyük önem taşıyan iki kavramın, yani 'iktidar' ve 'özne' kavramlarının en kapsamlı şekilde kuramsallaştırıldığı metin olma özelliğine sahip. Bu kuramsallaştırma çabasına özgün ve dinamik niteliğini kazandıran şey ise Foucault'nun cinsellik sorununa bir iktidar sorunu çerçevesinden bakması, ancak bunu yaparken kabul gören iktidar kuramlarını reddederek son derece özgün bir iktidar anlayışı geliştirmesi.
Bu yeni anlayışa göre iktidar, daha önceki modern siyaset kuramlarında öne sürüldüğü gibi toplumsal ilişkilere (ki bunlara cinsel ilişkiler de dahil) göre dışsal bir konuma sahip olan ve yukarıdan aşağıya doğru işleyen sınırlayıcı bir mekanizma değildir. Bunun yanı sıra iktidar, ele geçirilen ya da kaybedilen bir güç ya da zorlayıcı bir merkezle zorlamaya maruz kalan bir çevre arasındaki sabit bir ilişki de değildir. Foucault'ya göre sadece sınırlayıcı değil üretici bir niteliğe de sahip olan iktidar, sayısız noktadan çıkan ve bu noktalar arasındaki değişken simetri ve asimetri ilişkileri boyunca işlerlik gösteren karmaşık bir mekanizmadır.
Bu yeni iktidar anlayışıyla birlikte, cinselliği yepyeni bir politik çözümlemenin odağına oturtmak mümkündür artık. Cinsellik dediğimiz şey, insanın 'otantik benliği' ya da 'doğası' ile ilintilendireceğimiz bir sabit değil, modern dönemdeki iktidar mekanizmaları tarafından üretilen bir 'tertibat'tır. Temellerini Hıristiyanlıktaki günah çıkarma geleneğinde bulan bu tertibat, cinselliği ayrıntılı bir incelemenin nesnesi haline getirir. Ancak bu inceleme süreci, cinselliğe yön veren toplumsal, psikolojik ve fizyolojik etkenlerin bilimsel yöntemlerle aydınlatılmasının ötesinde sonuçlara yol açar: Kişinin cinsel edimleri, sınıflandırmalara (sapkın, normal, heteroseksüel vb.) tâbi kılınır, hukuki ve tıbbî alanda oluşan geniş bir normlar ve kurallar kümesinin nesnesi olur. Ancak bu sınıflandırma, kural ve normlar, basit bir yasaklama ve sınırlandırma kipinde işlemez. Zira cinselliğe yöneltilen dikkat, yasaklayıcı bir iktidarın değil, bilme istencini ön plana koyan ve cinselliği 'özne'nin kendini tanıma (ve bu yolla kendini kurma) sürecinin temel belirleyicilerinden biri olarak gören 'üretken' bir iktidarın ürünüdür. Bir başka deyişle cinsellik tertibatı, dışsal bir mercinin cinsel özneleri sınırlandırmak üzere kurduğu bir kontrol sistemi değildir. Her bir cinsel öznede vücut bulan ve psikiyatri, kriminoloji, tıp gibi kurumlar tarafından şekillendirilen bir iktidar aygıtıdır bu tertibat. Cinsellik tertibatı, bu anlamda modern öznenin kurulması süreciyle doğrudan ilintilidir.

Hazlar, bedenler ve özneler
Foucault, kitabın ikinci ve üçüncü bölümlerinde ise projesinin ufkunu zengin bir tarihsel çalışmayla genişletmeye girişir. Foucault, söz konusu bölümlerde modern dönemde cinsellik tertibatının etkisi altına giren bu 'bedenler ve hazlar' alanının modernite öncesi dönemlerde nasıl şekillendiğini araştırmaya girişir. 'Hazların Kullanımı' başlıklı bölümde Antik Yunan, 'Kendilik Kaygısı' başlıklı bölümde ise geç Antik Çağ ve Roma uygarlığında bu alanın ne türden etik sorunsallar bağlamında tartışıldığını, hangi söylemsel öğelerle kuşatıldığını ve öznenin kendini kurma ve tanımlama sürecinde nasıl bir işlev kazandığını incelemeye girişir. Böylelikle ortaya, Batı uygarlığında kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin farklı dönemlerde nasıl şekillendiğini betimleyen muazzam bir tarihsel çözümleme çıkar.
Foucault'nun zamansız ölümü nedeniyle yarım kalmış olan bu çalışma, böylelikle iki temel işlevi yerine getirir. Bir yandan modern dönemde cinselliğin sahip olduğu özgün konumu yepyeni bir iktidar kuramı çerçevesinde değerlendirerek cinselliği politikanın alanına dahil etmenin yeni bir yolunu önerir, diğer yandan da cinsellikten hareket ederek Batı kültüründe öznenin kendisiyle kurduğu ilişkinin tarihin çeşitli dönemlerinde nasıl şekillendiğini inceler.
Tüm bu özellikleriyle Cinselliğin Tarihi, yazının başında sözünü ettiğimiz ön yargılardan bağımsız bir şekilde okunmayı hak eden, son derece yaratıcı bir yapıt olarak çıkar karşımıza. Foucault'nun yapıtıyla haşır neşir olmak isteyen Türkiyeli okur için, bu gözden geçirilmiş yeni basım iyi bir başlangıç noktası olacaktır.

---

İktidar meselesi
Çalışmaları insanlar arası iktidar ilişkileri paydasında toplanabilecek, 20. yüzyılın en önemli kurmacılarından biri olan Foucault'nun belli başlı tüm kitapları Türkçe'de var. Düşünür, 'Büyük Kapatılma'da (Ayrıntı Yayınları) ekonomik olmayan bireyleri ayıklayan sistemi deşifre eder. Benzer bir yolda yürüyen ünlü kitabı 'Deliliğin Tarihi'nde (İmge Kitabevi) bir zamanlar gündelik yaşamın parçası sayılan delilerin nasıl ve neden toplumsal hayattan sürüldüklerini anlatır. 'Kliniğin Doğuşu' (Epos Yayınları) bütün bu iktidar ilişkileri ve toplumsal süreçler içinde tıbbın rolünü araştırır. 'Hapishanenin Doğuşu' (İmge Kitabevi) ise iktidar ve cezalandırma arasındaki ilişkiye odaklanan yine ünlü bir çalışmasıdır.
'Bilginin Arkeolojisi'nde (Birey Yayıncılık) süreksizlik, kopma, dönüşüm gibi kavramlara dair önemli sorular ortaya atan düşünür, 'Entelektüelin
Siyasi İşlevi'nde (Ayrıntı Yayınları) toplum adına düşünme işlevini üstlenerek öncü ve aynı zamanda muktedir rolü üstlenen aydınları sorgular. Foucault'nun, sanat tarihine de referans vererek algıya dair ilginç sorunlar üzerinde durduğu 'Bu Bir Pipo Değil' (YKY), 'Kelimeler ve Şeyler' (İmge Kitabevi) gibi iki kitabı da yıllar önce dilimize çevrildi. Türkçe'deki Foucault külliyatı içinde, düşünürün seçme yazılarından oluşan 'İktidarın Gözü', 'Özne ve İktidar' (Ayrıntı Yayınları), 'Toplumu Savunmak' (YKY) da bütünün eksik parçalarını tamamlıyoruz.