Bu hayat “Hiç Adil Değil!” | Gaye Dinçel

Bu hayat hiç adil değil! Burnu havada liseli gençler, kendi isteklerinden başka bir şey düşünmeyen anne babalar, şımarık ablalar… Herkes bencil, “standartlarına” uymayanı dışlıyorlar. “Tipsiz”, “gerzek”, “şişko” diye etiketleyip kaldırıyorlar rafa.

Hiç Adil Değil!  dışlananların romanı. Adil, Mina ve Ferhat, okuldakilerin deyimiyle “Tipsiz-Gerzek-Şişko Takımı”, sıkı bir takım. Boş işlerle uğraşmıyor, hayatla mücadele etmeyi deniyorlar.
Adil anlatıyor hikâyeyi, olduğu gibi, rahat ve samimi. Hemen sevdiriyor kendini, merakla dinliyorum onu. Ferhat’la tanışıyorlar önce. Aynı sıraya “düşüyorlar”. Ferhat aslında zengin bebesi, ama şımarık değil, çıkaramadığı güneş gözlükleriyle acayip bir tip. Biraz kör, manik ve kanser. Körlüğü ve manikliği neyse de kanser tehlikeli. Yüzleştiriverdi bizi hayatın acılığıyla, kabul edemedik, inanasımız gelmedi. Kesin atıyor!
Sonra Mina’yla tanıştık, Ferhat ona Mona Lisa diyor, gülüşü benziyormuş, sumo güreşçisine daha çok benziyor aslında. Ferhat’ın dar penceresi işte… Önce pek ısınamadık ama sevdik sonra Mina’yı. Akıllı ve düşünceli bir kız. O olmasaydı Ferhat’la yakınlaşamazdık.
Ferhat’ın hastalığı gerçek çıktı. Beynindeki tümör kötü huyluymuş. Hiç hoşumuza gitmiyor bu durum… Gerçeklerle baş etmenin yollarını bilmiyoruz ki… Ferhat o çılgın halleriyle hiç öleceğe benzemiyor. Bir umut varmış, İngiltere’de yeni bir tedavi… Ailesi onu götürmeden yaşayacağımız maceralar var!
Gerisini nefes almadan okuyunca öğrenirsiniz. Adil’in sade anlatımıyla…
Suzan Geridönmez,  yazar ve çevirmen. Son çevirisi Satılan Gülüş’ü  keyifle okumuştum. Dupduru bir dili vardı. Demek yazarken de duruluğunu kaybetmiyor, bir kelime bile olmadı kulağımı tırmalayan. İyi ki yazmış!
Günışığı Kitaplığı, “Genç Roman”  dizisinden yayımlamış bu kitabı. Bence her yaşta okunmalı. Biz “yetişkinler” her şeyi ne kadar karmaşık hale getiriyoruz, gençler ne kadar duru görüyor hayatı. “Hayatı olduğu gibi görüp yaşamayı” hatırlamak için okuyun.

Hür… Hep O Uzak Çocuk…

“Edemediğimiz/ ve edebileceğimiz/ tüm intiharlar/ ateşten gözleriyle bakıyorlar/ yolun üstündeki/ bir semender gibi.”

Ahmet Oktay

İlkin, “kıymeti bilinmemiş” yazarlar arasında rastladım ismine. Ardından, ona “sayıklama cüreti olan yazar” dendiğini okudum. Ve sonra Mehmet Günsür’ün kitabı “İçeriye Bakan Kim?”de yeniden karşılaştık Hür Yumer’le.

Günsür’ün içeriye bakanın kim olduğunu söylemeye dilinin varmadığı o güzelim öykü kitabında bir hayalet gibi dolaşır Hür Yumer. “Stinea’da, bir resmin içinde kaybolup giderken” adlı öykü ona adanmış gibidir: “Kadın, bir resmin içinde yitip giden ressam ve çırağını anlatan hikâyeyi yüksek sesle okurken, sessizce ağlamaya başladı adam. (Daha önce okumuş muydu?) Bu hikâyeleri çeviren insanla, bir yılbaşı gecesi sabahı, adadaki pikniği hatırladığı için ağlıyor olabilirdi, yani bileklerini kesmekle yetinmeyip bir de…balkondan aşağı atlayan o aynı uzak çocuğu…”

“Bir resmin içinde yitip giden ressam ve çırağını anlatan hikâye”, Yumer’in dilimize kazandırdığı, Marguerite Yourcenar’ın Doğu Öyküleri adlı kitabına da atıftır. Onun, Jean Genet ve Danilo Kiş’ten yaptığı çeviriler de var. Yumer’i ya da çevirilerini okurken bizi sıklıkla yoklayan intihar izleği, bugünden bakıldığında yazarın ardında bıraktığı iz; gövdede ve akılda hüküm sürmeye başlamış ölümün manidar sezgisi.

Yumer’in 1996 Cevdet Kudret Ödülü’nü alan öykü kitabı “Ahdım Var”, yaşamın ucuna yolculuk eden bir yazarın kaleminden çıkmış olmaktan ziyade, zaten orada olan bir yazarın eseri gibidir. Karamsar, hatta ölümcül satırlardan ruhuma sızan kelimeler, yaşamla çekişmeli hesaplaşmasının devingen, gelgitli dünyasına girmemi sağlamış; sayıklamalardan sorgulamalara dönüşen o öykülerden içimde bir burukluk kalmıştı. Ölümü çağıran, bekleyen, bekledikçe ona hazırlanan, sonra birden zamanın henüz gelmediğine kanaat getirip uzaklara yelken açan biri… Biliyordu, zamanı gelmişse, artık çok geç olacaktı.

"Sen sahilden yürü. Ben suyun dibinden, senin peşinden geleyim. Bu gerçek görünmezlik hoşuma gidiyor. Demin yanınızdaydım; şimdiyse suyun dibindeyim. Mucize gibi, tılsım gibi bir şey bu. Çok istersem balık olurum belki. Rengârenk bir kırlangıç. Beni bir balıkçı getirir sana. Çorbamı yaparsın ilk gün. Ama üst üste de balık yenmez ki! Koca kırlangıç! Tamam Allahım; peki; çıkıyorum. Ciğerlerimin gücü sonsuz değil, biliyorum. Çıkıyorum, tamam.”

“Ahdım Var”, sadece edebiyatımızdaki önemli öykü kitaplarından biri değil, aynı zamanda yazarının arayışına tanıklık eden zorlu öykülerin toplamı. Nasıl bir arayıştır Yumer’inki? Edebiyattan medet umduğu zamanlar olmamış mıdır hiç; edebiyatın, acılarını sağaltacağını düşündüğü zamanlar?.. Yazı yoluyla, arzulamayı, ait olmayı, bağlanmayı, hatta belki kök salmayı öğrenmek istemiştir; başarıp başaramayacağını görmek, yaşamı olduğu gibi kabullenmeyi içinin alıp almayacağını bilmek… Belki sebebini bile bilmediği bir pişmanlığın hesabını sormak için yazmıştır ya da sadece dönüp duran seslerden kurtulmak için… Hepsi için.

Asıl zamanın arzuyla yaratıldığını kim söylemişti? Varoluşumuzu arzulama biçimimiz, ölümümüzü de mi şekillendiriyor? En önemlisinin gerçekle kurulan bağ olduğunu yazmıştı o ve yaşamıştı, gerçeğin uzun bir yolculuk olduğuna inanarak.

O uzun yolculuk nereye kadar; içimizdeki sesleri dinleme cesaretimiz varken ve her mesafeye bir yakınlık düşüyor, tüm saatler, “her çağrı bir yolculuk için”i vuruyorken?   

Zeynep Sönmez

Lanetlenmiş Ağustosböcekleri

 “Kurumuş gırtlaklardan bir çığlıktır yükseldi, bir müzik de diyebilirim buna, vahşi bir şarkı, tepeden aşağı, yolun üzerinden denize doğru yuvarlandı. Olduğumuz yerde kalakaldık ve korkuyla birbirimize baktık. Çünkü ağustosböcekleri de bir zamanlar insandı. Hep şarkı söyleyebilmek için yemeye, içmeye ve sevmeye son verdiler. Şarkılara kaçışları sırasında gittikçe daha kuruyup küçüldüler; şimdi ise özlemleriyle yitik, özlemleriyle büyülenmiş olarak şarkılar söyleyip duruyorlar – ama aynı zamanda da lanetlenmiş olarak, sesleri insan sesi olmaktan çıktığı için…”
Edebiyatımızın ve düşünce dünyamızın öncü kalemlerinden Ahmet Cemal, deneme yazınımıza bir kere daha unutulmayacak bir katkıda bulunuyor. Yazarın yeni denemelerini topladığı Lanetlenmiş Ağustosböcekleri, edebiyattan sinemaya, tiyatrodan resme, çeviri uğraşından politikanın sanata etkisine dek uzanan yazılardan oluşuyor. Kültür hayatımızın son on yılında yaşanan olayları, tartışmaları, gündem oluşturan konuları günü gününe ele alan, ama güncelle asla sınırlı kalmayan yazılar bunlar… Cemal, yaşamın getirdiklerinden, okuduğu bir kitaptan, katıldığı bir tartışmadan yola çıkarak insanı her çağda, her yaşta ilgilendirecek sonuçlara varıyor. 
AHMET CEMAL
AHMET CEMAL, 1942’de doğdu. Sankt Georg Avusturya Lisesi’ni ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. Aynı fakültede bir süre asistanlık yaptı. İstanbul’daki Avusturya Kültür Ofisi’nde basın danışmanı olarak çalıştı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman
Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde çeviri dersleri verdi. Yeni Ufuklar, Varlık, Yazko Edebiyat, Gergedan, Argos ve Milliyet Sanat dergilerinde yazdı. Yazko Çeviri dergisini kurdu ve yönetti. Anadolu Üniversitesi’nde 19 yıl süreyle, lisans ve lisansüstü düzeyinde olmak üzere, İletişim Bilimleri Fakültesi’nde Sanat Tarihi, Estetik, Kültür Tarihi, Metin Yazımı ve Metin Çözümleme; Güzel Sanatlar Fakültesi’nde Temel Sanat Kavramları; Devlet Konservatuarı Tiyatro Bölümü’nde Dünya Tiyatro Tarihi, Çağdaş Tiyatro ve Tiyatro Estetiği dersleri verdi. İstanbul Üniversitesi ile Mimar Sinan Üniversitesi’nin Devlet Konservatuvarı Tiyatro bölümlerinde Dünya Tiyatro Tarihi ve Tiyatro Edebiyatı derslerini üstlendi. Bahçeşehir Üniversitesi’nde beş yıl boyunca“Antikçağ’dan Günümüze Eleştirel Düşüncenin Tarihi”, “Edebiyat ve Eleştirel Düşünce” ve “Estetik ve Temel Sanat Kavramları” derslerini verdi. Ingeborg Bachmann, Walter Benjamin, Bertolt Brecht, Hermann Broch, Elias Canetti, Paul Celan, Ernst Fischer, Friedrich Hölderlin, E.H. Gombrich, Franz Kafka, Heinrich von Kleist, Georg Lukacs, E.M. Remarque, Robert Musil, Friedrich Nietzsche, Novalis, Rainer M. Rilke, Anna Seghers, Manès Sperber ve Stefan Zweig’ın çeşitli eserlerini Türkçeye çevirdi. Deneme ve makaleleri Yaşamdan Çevirdiklerim, Odak Noktasında Yaşananlar, Şeref Bey Artık Burada Yaşamıyor, Bizi Yaşatanlar ve Öldürenler, Aradığımız Tiyatro, Oynamak Varken, Sanat Üzerine Denemeler ve İnsana Dönmek başlığı altında kitaplaştı. Şiirleri Geçmiş Bir Dua Kitabından adıyla çıktı. Kıyıda Yaşamak adlı bir romanı ve Dokunmak adlı öykü kitabı var. 1988 yılında Türk kültürüne yaptığı hizmetler nedeniyle kendisine Anadolu Üniversitesi Senatosu tarafından fahri doktor unvanı verildi. 2010 yılında Avusturya Cumhurbaşkanı tarafından Avusturya Altın Yüksek Liyakat Nişanı ile onurlandırıldı. Aynı yıl, Türkiye Cumhuriyeti ve Federal Almanya Cumhuriyeti tarafından ilk kez düzenlenen “Tarabya Çeviri Ödülleri” çerçevesinde, Almancadan Türkçeye çeviri dalında Büyük Ödül’e layık görüldü. Halen İstanbul’daki Ümit Çırak Modern Oyunculuk Teknikleri Atölyesi’nde “Düşünceden İmgeye Sanat Eserinin Oluşumuna Eleştirel Bakış” adı altında kuramsal dersler veren Ahmet Cemal, aynı zamanda Cumhuriyet gazetesinde köşe yazarıdır.
Ahmet Cemal’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:
Dokunmak, 1999
Şeref Bey Artık Burada Yaşamıyor, 1999
Sanat Üzerine Denemeler, 2000
Bizi Yaşatanlar ve Öldürenler, 2002
İnsana Dönmek, 2002
Oynamak Varken, 2002
Giderayak, 2004
Kıyıda Yaşamak, 2004

Yahudi’nin dramı roman oldu

Akademisyen, gazeteci ve yazar Halit Kakınç'ın kaleme aldığı Struma romanının tanıtımı bugün Boğaziçi'nde bir teknede yapıldı. Gerçek bir olaya dayanan ve belgesel roman tekniğiyle yazılan kitapta öyküsü anlatılan Struma gemisinde yaşamını yitiren 769 kurbanın anısına yazar Halit Kakınç ve romanın önsözünü yazan İshak Alaton denize siyah çelenk attılar. YAŞAMINI YİTİRENLER İÇİN DUA OKUNDU Yaşamlarını yitiren Yahudi yolcular için Haham Rabbi Adoni ve Haham Rav Mendi, yaşamlarını yitiren Bulgar gemi personeli için de Bulgar rahip Angel Velkov dua ettiler. Sarayburnu önünde ölümü bekleyen 769 kişi Struma, Romanyalı Yahudilerin hurda bir gemiyle çıktıkları ölüm yolculuğunu; insanlık tarihinin en korkunç dramlarından birini, aşklarını hüzünlerini siyasi arka planıyla birlikte tamamen belgelere dayanarak, belgesel roman tekniğiyle anlatıyor. Akademisyen, gazeteci ve yazar Halit Kakınç, bu dramın peşine düştü; 7 yıllık bir araştırma yaptı, kaynak kitapları inceledi, Yahudi Soykırımı'nın Türkiye'de yaşanan bu irkiltici aşamasının tanıkları, onların çocukları ve torunlarıyla görüştü.Bu kitap; Avrupa'nın büyük çoğunluğunu ele geçiren Nazi işgalinden, Nazi yandaşlarının pogrom ve katliamlarından daha da önemlisi Yahudi Soykırımı'ndan kurtulabilmek ve Filistin'e göç etmek için Struma adlı ufacık hurda bir gemiyle Romanya'nın Köstence limanından yola çıkan 769 Yahudi'nin yaşamlarının son 72 gününde İstanbul Sarayburnu açıklarında başlarından geçenleri ve Karadeniz'de bir Sovyet torpidosuyla sona eren dramlarını ele alıyor. Roman; Thea ve Fredi, Medea ve Saimon, İlse ve David adlı üç genç ve aşık çiftin yolculuk öncesinde Romanya'da ve yolculuk sürecinde gemide yaşadıklarını ön plana çıkartarak, Struma felaketini gerçek insan öyküleri üzerinden anlatıyor. Bu altı gençten sadece Medea ve David gemiden sağ olarak kurtuldu.769 kişinin ölümünden Nazi Almanyası kadar İngiliz ve Türk hükümetleri de sorumlu olduğunu savunuyor. Basın tanıtımında bir konuşma yapan yazar Halit Kakınç, Nazi işgali altındaki Avrupa'dan yaşamlarını kurtarmak ve Filistin'e gitmek için yola çıkan ancak gemileri bozulduğu için İstanbul'da sıkışıp kalan Yahudi mültecilerin ölümle sona eren dramlarının öncelikli sorumlusunun Nazi Almanyası olduğuna değindi. Ancak Nazilerden kaçan Yahudileri kendi yönetimleri altındaki Filistin'e sokmamak için Türk hükümetine baskı yapan, geminin alıkonulmasına ve makineleri çalışmamasına rağmen yeniden Karadeniz'e geri gönderilmesine yol açan İngiliz hükümeti de onlar kadar sorumluydu. Türkiye'nin de gerek Naziler ve müttefikler arasında denge politikası sürdürmeye çalışması, gerekse Almanya'nın ve yerel Nazi yandaşlarının etkisi altındaki kimi siyasiler, basın ve bazı dernekler nedeniyle bu cinayetten sorumlu olduğunu vurguladı. "TÜRKİYE İÇİN ARINMA VE GÜNAH ÇIKARMA ZAMANI" İshak Alaton da bir konuşma yaparak, Türkiye devleti için arınma ve günah çıkarmanın zamanı geldiğini söyledi. Alaton, "Yeri geldiğinde özür dilemeyi bilen ve özür dileyerek arınan yücelen ve saygınlık kazanan bir devlet istiyorum" dedi. "KİTABIN FİLMİNİ SPİELBERG ÇEKMELİ" Kitabın yabancı dillere çevrilmesine ve bir sinema filmine konu olup olamayacağına ilişkin bir soruyu Halit Kakınç Struma'nın mutlaka sinema filminin çekilmesi gerektiğini vurguladı ve "Böyle bir filmi Steven Spilberg'in çekmelidir" diye yanıtladı. Kitabı yayınlayan Destek Yayınları'nın yetkilisi Yelda Cumalıoğlu ise kitabın öncelikle İngilizce'ye çevrileceğini ve büyük ilgi çekeceğini umduğunu ifade etti.

“Ben” Nesli!

Kaknüs Yayınları 2009’da öyle bir kitap yayınladı ki, bugün bile sindirmesi biraz zor.

Amerikalı psikolog ve aynı zamanda San Diego State Üniversitesi’nin psikoloji bölümünde doçent unvanıyla öğretim görevlisi olarak çalışan Jean Twenge, 1.3 milyon kişiyi kapsayan devasa istatistik çalışmalarını referans alarak ulaştığı sonuçları “Ben Nesli” adlı kitapta toplamış. Alanında en geniş çaplı çalışma olarak pisaya çıkan kitabın Türkçe çevirsini Esra Öztürk yapmış.

Bugünün Gençleri Niçin Bu Kadar Özgüvenli ve İddialı Fakat Bir O Kadar da Depresif ve Kaygılı alt başlığıyla sunulan kitabın tanıtım yazısından birkaç cümle okuyalım:

“Bugün 18 ile 35 yaşında olan yeni nesli mercek altına yatıran bu çalışma, Twenge’nin 14 yıl süren araştırmalarına dayanıyor. Özgüvenin başarıdan çok daha önemli olduğu prensibine göre yetiştirilen bu gençler, kendilerini her şeyin üzerinde konumlandırmaya şartlandırılmış. Her hayalin gerçekleşebileceğine yürekten inanıyorlar. Fakat aynı zamanda hayatın acı gerçeklerine henüz hazır değiller. Son 40 – 50 yılda 14 – 16 yaş ergenlerde ve lise öğrencilerinde Ben Değerliyim düşüncesindeki artış %86. Kaygı artış oranı ise %85. İntiharlar ise ikiye katlanmış durumda.”

Türkiye Benötesi Psikoloji Deneği Başkanı Psikiyatr Dr. N. Mustafa Merter’in sunuş yazısıyla açılan kitapta sadece istatistiki bilgilere yer verilmiyor, Türkiye’deki Ben Nesli’ne küçük çapta ışık tutuluyor ve bolca yer verilen yorum kısımlarında insan kendi ülkesini düşünmeden edemiyor.

2008 yılının Temmuz ayından beri aktif bir şekilde fahri Rehber Danışmanlık yaptığımdan mıdır bilemiyorum ama bu kitabın içeriği insanı derin düşüncelere sevkediyor. Sadece iki yılda toplamda 1000’e yakın öğrenci görüşmesi yaptım ve bunların neredeyse yarısı “ailelerine isyan eden, onlarla yaşamak istemeyen, ayrı bir eve çıkmak isteyen” 13 – 17 yaş arası öğrencilerden oluşuyordu. Onların ailelerinin yanıma gelip de konuşmak istedikleri, içinden çıkamadıkları konu ise: “Bu çocuk böyle değildi!”

Evet bütün aileler haklıydı, çocuklar böyle değildi. Ne oldu da çocuklar birden bire (!) bu hale gelebildi? Bu noktada hemen kitaptan bir alıntı yapalım: “Araştırmalara göre, doğduğunuz dönem karakterinizi, içinde yetiştiğiniz aileden daha çok etkiliyor. Ya da bu fikri öngörmüş bir atasözünün de dediği gibi: İnsan, içinde yaşadığı çağa, babasına benzediğinden daha çok benzer.”

Ben Nesli üyeleri onaylanmaya ihtiyaç duymayan, toplumsal kuralların çöküşünü hızlandıran bir gruptur. Neyle mutlu oluyorsan onu yap ve başkalarının ne düşüneceğini umursama. Önceki nesillerin kültürel değerlerinden oldukça farklı olan bu düşünce tarzı, Ben Nesli’nin sorgulamadan kabul ettiği bir yaşam felsefesi. “Kendime inandığım sürece, diğerlerinin ne düşündüğü umurumda değil” diyor 21 yaşındaki Rachel. (Sayfa:34)

Tek Kişilik Ordu: BEN!

Kitabın bu bölümünde Amerika’nın 2001 yılında kullandığı slogan başlık olarak atılmış: Tek Kişilik Ordu! Ben Nesli’nin gerçekçi tavırları bireyselliğin soyutluğunu içeren, ancak bunu çok yalın bir biçimde kullanan günlük dilimizde de kendini gösterdiği söylenmiş. Bireysellik dilini artık özümseyip ana dilimiz gibi konuştuğumuza örnekler verilmiş:

-Toplum içinde nasıl davransam diye mi endişeleniyorsun? “Sadece kendiniz olun”

- Alkolik, uyuşturucu bağımlısı ya da katil olmanızın iyi tarafı nedir? “Kendimle ilgili çok şey öğrendim”

- İşteki veriminiz yetersiz mi? “Kendinize inanın”

- Yeni bir çift ayakkabı mı alsanız yoksa burnunuzu mu deldirseniz? “Elbette ki, kendinizi ifade edin”

- Neden tatmin olmadığınız ilişkinizi bitirmeli, sıkıcı işinizden istifa etmeli ve de kayınvalidenize ağzının payını vermelisiniz? “Çünkü kendinize saygı duymak zorundasınız”

- Fikrinizi söylemeli misiniz? “Evet, Kendinizi savunmalısınız”

Kitap; “İstediğiniz Her Şey Olabilirsiniz”, “Endişe Çağı”, “Denemenin Faydası Yok İnancı”, “Cinsellik”, “Eşitlik Devrimi”, “İş Dünyasının Geleceği ve Gençlerin Geleceği” bölümleriyle devam ediyor. İlgi duyanların kaçırmaması ve araştırma sonuçlarına göre çok şey öğrenebileceğiniz bir kitap Bes Nesli.

Tuna BAHAR
Pamukkale Üniversitesi Sosyoloji

Yaz Yalanları

Geçmişte gizlenen, üzerine hayatlar kurulan yalanlarla yüzleşen öykülerini bir araya getirmiş Bernhard Schlink Yaz Yalanları'ndaYaz Yalanları yedi uzun öyküden oluşuyor. Öykülerde ana ekseni iki temel ilişki oluşturuyor; kadın erkek ilişkisi ile anne ve babayla ilişkiler.

Metin Celâl

Cumhuriyet/ Kitap Eki- Yaz Yalanları'nın (Haziran 2012, Çev. Barış Tut, Doğan Kitap) açılış öyküsü 'Mevsim Sonu' yazın bittiği günlerde küçük bir tatil kasabasında tanışan bir kadınla erkeğin aşkı kalıcılaştırmalarını anlatıyor. Kendini toplumdan izole etmiş, New York'ta küçük bir mahallede olabildiğince az insanla yüzeysel ilişkiler kurarak hayatını sürdüren bir Alman müzisyen öykünün erkek kahramanı. Öykünün başlangıcında tanımadığı bir kadınla göz göze geldi diye masasına oturabilecek rahatlıkta görünse de aslında ruhsal ve tensel hiçbir yakınlaşmadan hoşlanmadığını anlatıyor. Kadının ilişki kurmadaki rahatlığı, kalbini, evini ve nihayet yatağını zaman geçirmeden açışı adamı rahatsız ediyor. Hele birlikte hayat planları yaptıktan sonra kadının varlıklı biri olduğunu öğrenince bu rahatsızlığı daha da artıyor. Ama kendiyle tamamen ters yapıda da olsa her anını sıkılmadan geçirdiği bir kadınla beraber olmaktan da hoşnut. 13 gün sonra havaalanında ilk kez yalnız kaldığında kendine soruyor: Alıştığı yalnızlığına mı dönecektir, kadınla yeni bir hayata mı başlayacaktır? Daha ilk sayfada cevap verilmiştir bile 'yalnız kalmayı unuttuğunu düşündü. Bu düşünce hoşuna gitti.'

İkinci öykü tamamen farklı kahramanları olsa da ilk öykünün devamı ya da tamamlayıcısı gibi. 'Baden-Baden'deki Gece'de bir yazarın ilk oyununun galasını izlemeye uzun süredir gevşek de olsa bir ilişkisi olduğu bir kadınla gidişinin ardından yaşananları anlatıyor. Yazar şehrin en lüks otelinde bir oda tutmuş ve 'neşesiyle mutlu eden bir eşlikçi' olarak kabul ettiği kadınla geceyi birlikte geçirmiştir. Ertesi gün eve döndüğünde bu kaçamağın hesabını kız arkadaşına vermesi gerekir. Yalanlara sığınır ama yalan söyledikçe daha da batar ve acı gerçek iyice ortaya çıkar.

Üçüncü öykü 'Ormandaki Ev'de çoksatan kitaplar yazan bir kadınla gittikçe yazmaktan soğuyan ve bu açığı karısına ve tek çocuklarına bağlanarak aşmaya çalışan bir yazarın öyküsü anlatılıyor. Kent hayatından ve insanlardan uzak, bir orman kenarında bir eve yerleşiyorlar. Kadın bunu romanını bir an önce bitirmek için bir fırsat olarak değerlendirirken adam kadının hayranlar, röportajlar, konferanslar ve imza günlerinden kopup sadece kendileri için yaşamaları için bir fırsat olarak görür. Romanın yazımı bitip kadın şehre dönmek isteyince de telefon hatlarını kopartıp bu üç kişilik izole hayatı sürdürmek ister.

Bernhard Schlink ilk üç öyküde kadın-erkek ilişkisindeki üç evrede yaşanan iletişimsizlikleri ve onlara kaynaklık eden yalanları hikâye ettikten sonra 'Geceleyin Bir Yabancı'da bir uçak yolculuğunda tanışan iki kişinin arasında kurulan garip dostluğu anlatıyor. New York - Frankfurt arasındaki uzun uçak yolculuğunu oldukça konuşkan olan adamlardan birinin bir macera filmini andıran öyküsü dolduruyor. Adam bir Arap ataşe ile kurdukları dostluk sonrasında sevgilisinin Kuveyt'te kaçırılmasını, kaçırılma olayından sonra kurtulup gelmesini ve balkondan düşüp ölmesini anlatıyor. Adam kızı balkondan atmakla suçlanmaktadır ve yıllarca kaçtıktan sonra yargılanmak üzere olayın yaşandığı Almanya'ya dönmektedir. Dinleyici konumundaki ve bize olayları aktaran adam ise önceki öykülerdeki tipleri hatırlatır. Yalnız yaşamaktadır, yalnızlığından memnundur ve insanlarla ilişki kurmayı pek istemez. Ama bu konuşkan, konuştukça öyküsünün yalanlarla örülü olduğu ortaya çıkan adamla dost olmak ister. Adamın pasaportunu çalıp Almanya'ya girişte kullanmasında ve yıllar sonra cezasını çekip kapısını çalmasında hep dostane davranır.

Acı çeken çocuklar

Geçiş öyküsü olarak kabul edebileceğimiz bu öyküden sonra yaşlılık, ölüm ve aile içi ilişkilere değinen üç öykü geliyor. Asuman Kafaoğlu'nun kitapla ilgili yazısında değindiği gibi İkinci Dünya Savaşı'nı yaşamış 'neslin tutukluğu, duygularını dışa vuramayışları, katı disiplin uygulamaları yüzünden acı çeken çocuklarını anlatıyor' Bernhard Schlink. 'Son Yaz'da Almanya'da bir üniversitede profesör olarak çalışan öykü kahramanı hemen her yıl ders vermek için misafir olarak New York'a davet edilmektedir. Ama bu yaz daveti reddetmeye, yazı karısı, çocukları ve torunlarıyla geçirmeye karar verir. Çünkü kanserdir ve acıları çekilmez hale geldiğinde zehirli bir kokteylle hayatına son vermeye karar vermiştir. Bu katı, kuralcı, duygularını hep gizlemiş bu nedenle karısıyla da çocukları ve torunlarıyla da samimi bir ilişki kuramamış adam ölüme gitmenin verdiği gevşeme ile olsa gerek tüm duygularını serbest bırakır ve son yazını kendinden esirgediği tüm mutlulukları yaşayarak değerlendirmek ister. Tüm aile ondaki değişimi hisseder ama sorgulamak yerine yaşamayı tercih ederler. Hayatını kocasının iyi bir kariyer yapması ve iyi yetişmiş çocuklar yetiştirmeye adamış olan karısı ise durumdan şüphelenir ve kocasının ağzından laf alamayınca da zehirli kokteyli bulur ve adamla yüzleşir. Yaşlı profesör yine bencilce davranmış ölmekte olduğunu en yakınlarıyla paylaşmamış, kendi istediği zaman ölmek için gizli planlar yapmıştır.

Çocuklarını, eşlerini sevmemiş, hayatı bir sorumluluk olarak görmüş anne ve babalar. Çocuklarını katı bir disiplinle yetiştirmiş, iyi okullarda okutmuş, hangi mesleği seçeceklerine, evliliklerine karar vermişler. Dışarıdan bakıldığında 'mükemmel', 'ideal' aileler kurmuşlar. Böyle bir aileden baba oğulun yüzleşmesini anlatıyor 'Rügen'de Johann Sebastian Bach'da Bernhard Schlink. Oğul, artık iyice yaşlanmış, belki de yakında ölecek olan babasını Rügen'deki Bach festivaline götürmeye, orada babası en sevdiği iki şeyle deniz ve Bach'la beraberken kendisine hiç sözünü etmediği hayatını, çocukluk gençlik yıllarını, ilk evliliğini, annesiyle nasıl tanıştığı anlattırmayı planlıyor. Ama baba ketumdur ve oğlunun sorularını kısacık cevaplarla geçiştirir. Deniz kıyısındaki gezinti ve Bach konserleri dilini açacaktır ama uzun anlattığı Bach'ın eserleri olacaktır.

Kitabın son öyküsü 'Güneye Yolculuk'da bu kez sert, katı, ketum bir büyük anne başrolde. O da diğerleri gibi hayatını sorumluluklarına adamış. Evliliğinde mutlu olamamış ama iyi ve başarılı çocuklar yetiştirmiş, onların 'mutlu' evliliklerinden doğan torunları da disiplinli, büyüklerine saygılı, iyi çocuklar olmuşlar. Büyük anne bir huzur evinde yaşıyor ama çocuklar, torunlar hep yanında, ilgilerini eksik etmiyorlar, her fırsatta yanına koşuyorlar. Ama o günün birinde çocuklarını sevmeye son vermeye, onlarla artık ilişki kurmamaya karar veriyor. Artık kızının aramasını da beraberce doğum gününü kutlamayı da onların gelmesini de istemiyor. Telaşlandırmamak için bu kararını onlara bildirmiyor ama davranışları bir şeylerin değiştiğini söylüyor. Doğum günü sonrası yüksek ateşle yatağa düşünce tıp öğrencisi küçük torunu Emilia ona bakmaya geliyor. Emilia'nın sevgisi, ihtimamı onu şaşırtıyor. Küçük torununun şefkatinden mutlu oluyor, minnettarlık duyuyor. Büyükanne ve torun yakınlaşıyorlar. Huzur evini bir hapishane, onu bir bakıcı olarak hissettiğini söyleyip birlikte bir geziye çıkmayı öneriyor. Gidecekleri yer büyükannenin kırklı yıllarda üniversiteyi okuduğu küçük ve kasvetli kenttir.

Emilia, önceki öyküdeki oğul gibi bu geziyi büyükannesinin hayat öyküsünü öğrenmek için bir fırsat olarak değerlendirmek istiyor. Neyse ki büyük anne önceki öyküdeki baba kadar ketum değil. Yavaş yavaş üniversite yıllarında yaşanan ve terk edilmeyle sonuçlanan ilk aşkın öyküsünü öğreniyor Emilia. Acı gerçekse eski sevgili ile yüzleşmeden sonra ortaya çıkıyor. Terk eden büyükannedir. Büyükanne kendine göre daha yoksul olan sevgilisinden güvenli bir hayat için bildik dünyasına dönmek için ayrılmıştır. Sonra da tüm hayatını kocasının mesleki başarısına, iyi bir aile kurmaya, başarılı çocuklar yetiştirmeye adamıştır. Eski sevgili kendi kendisine 'Helmut beni ilk aldattığında ondan ayrılmış olsaydım? Çocukları bu kadar ciddiyetle ve sert disiplinle değil de, biraz daha oluruna bırakarak ve neşeli yetiştirmiş olsaydım?' diye sorar.

Bernhard Schlink, psikolojik durumları sadece dışarıdan göründüğü kadarıyla veren bir anlatımı var. Uzun ruh tahlillerine girmiyor. Örneğin hemen her öyküde ortaya çıkan güvenli bir hayat kurmak, insanlarla fazla ilişkiye girmeden, kendi kozasında mutlu mesut yaşama arzusunun kökenlerini deşmiyor yorumu okura bırakıyor. Bernhard Schlink Yaz Yalanları'nda kolay okunan, kısa cümlelerle gelişen 40-50 sayfalık, istense roman olabilecek uzun öykülerde aile içi ilişkilerdeki yalnızlaşmayı sade bir dille anlatıyor.

Yasaklı yayınlar listesi savcılıkta

Ankara Emniyet Müdürlüğü, ’3. Yargı Paketi’ndeki düzenleme doğrultusunda, 31 Aralık 2011′e kadar, Ankara mahkemeleri veya Bakanlar Kurulu kararıyla hakkında toplatma, yasaklama, dağıtım ve satışın engellenmesi kararı bulunan yayınların listesini, yasaklama kararının değerlendirilmesi amacıyla Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı’na gönderdi.

Hakkında toplatma kararı verilen 453 kitap ile 645 gazete, dergi, broşür ve pankartın yer aldığı liste, piyasada satılan Nazım Hikmet, Yaşar Kaplan, Lenin, Sultan Galiev, İsmail Beşikçi, Karl Marx ve Abdurrahim Karakoç’un da arasında bulunduğu birçok yazarın kitapları üzerinde yıllardır yasak kararı bulunduğunu ortaya çıkardı.

’3. Yargı Paketi’ olarak adlandırılan kanunun 78. maddesiyle Basın Kanunu’na eklenen geçici madde doğrultusunda, Ankara Emniyet Müdürlüğü, ’31 Aralık 2011′e kadar mahkemeler, yetkili mülki idari amirlikleri ve diğer makamlarca basılı yayınlarla ilgili verilen toplatma, yasaklama, dağıtım ve satışın engellenmesi kararlarını’ içeren listeyi Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı Basın Suçları Soruşturma Bürosu’na gönderdi.

Listede, hakkında toplatma kararı verilen 453 kitap ile 645 gazete, dergi, broşür ve pankart yer aldı.

Listenin üst yazısında, Güvenlik Şube Müdürlüğü’nün koordinesinde İstihbarat ve Terörle Mücadele Şube Müdürlükleri’nin katılımıyla komisyon kurulduğu belirtildi. Komisyon, 67 kitap ile 16 gazete ve dergi üzerindeki yasak kararının devam etmesi gerektiği yönündeki görüşünü de başsavcılığa iletti.

Yayın listesi, Basın Suçları Soruşturma Bürosu Cumhuriyet Savcısı Kürşat Kayral tarafından incelenmeye başlandı.

Kayral; listedeki Sıkıyönetim Mahkemeleri, DGM ve CMK’nın 250. maddesiyle görevli mahkemelerce yasaklanan yayınlarla ilgili listeyi ise gereğinin takdiri için Terörle Mücadele Kanunu’nun (TMK) 10. maddesiyle görevli Ankara Cumhuriyet Başsavcıvekilliği’ne iletti.

Emniyetin gönderdiği listede bulunan 453 kitap ile 645 gazete, dergi, broşür ve pankarttan, 5 Ocak 2013′e kadar yeniden yasaklama kararı alınmayan yayınların tamamı üzerindeki yasak kararları kalkacak.

-Kimler yasaklı değil ki?-

Emniyetin listesi, piyasada satılan birçok kitap üzerinde yıllardır yasak kararını bulunduğunu ortaya çıkardı. Listede yer alan kitaplardan bazıları şöyle:

YAYIN ADI YASAK KARARI VEREN MAKAM VE KARAR YILI

CHP ve Ecevit’i Tanıyalım Ankara 2. Sulh Ceza Mahkemesi, 1973

Devlet ve İhtilal (V.I.Lenin) Ankara DGM, 2000

Demokrasi Risalesi (Yaşar Kaplan) Ankara DGM, 1985

Kürt Aydını Üzerine Düşünceler (İsmail Beşikçi) Ankara DGM, 1991

Komünist Manifesto Ankara 2. Sulh Ceza Mahkemesi, 1968

Kurtuluş Savaşı Destanı (Nazım Hikmet) Ankara 2. Sulh Ceza Mahkemesi, 1968

Makaleler (Rusça, Sultan Galiev) Bakanlar Kurulu, 1985

Vur Emri (Abdurrahim Karakoç) Ankara 14. Sulh Ceza Mahkemesi, 2002

Yeni Şiirler (Nazım Hikmet) Ankara 5. Sulh Ceza Mahkemesi, 1966

Nazım Hikmet’in Bütün Eserleri Ankara 2. Sulh Ceza Mahkemesi, 1968

Türkiye’de İnsan Hakları Panoraması (İHD yayını) Ankara 2 Nolu DGM, 1996

MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş’in MGK’ya Cevabı Bakanlar Kurulu, 1982

National Geographic Atlas of the World Bakanlar Kurulu, 1987

Bolşevik Partisi Tarihi (J.Stalin) Ankara 2. Sulh Ceza Mahkemesi, 1971

Çetenin Kimliği (Salman Yüksel) Ankara 4. Sulh Ceza Mahkemesi, 2002

Dersim Türküleri Ankara DGM, 1993 Azizname (Aziz Nesin) Bakanlar Kurulu, 1987

Faşizmin kökeni

İtalya’da Faşizm, Almanya’da Nazizm… Ancak, İsrailli tarihçi Zeev Sternhell, faşizmin beşiği olarak Fransa’yı gösteriyor. Sternhell, Ayrıntı Yayınları’ndan çıkan, faşizmin köklerini araştırdığı “Faşist İdeolojinin Doğuşu” adlı kitapta, “Marksizm’in anti-materyalist ve anti-rasyonalist Sorelci revizyonunu” da faşizmin kökleri arasında sayıyor.

“Ağır Kitaplar” dizisinden çıkan İsrailli tarihçi Zeev Sternhell’in “Faşist İdeolojinin Doğuşu” adlı kitabı, olgunun köklerinin bugüne kadar ele alınanlardan çok farklı yerlerde arıyor.

İsrail’li bir tarihçi ve dünyanın önde gelen faşizm uzmanlarından biri olan Zeev Sternhell’in en önemli çalışmasıdır Faşist İdeolojinin Doğuşu. Sternhell bu kitapta faşist ideolojinin köklerini ve faşist hareketin gelişimini büyük bir titizlikle irdeliyor ve tam bir soyağacı çıkarıyor. Bunu yaparken, gerçek beşiği dediği Fransa’daki doğumundan, İtalya’da, 1914′ten itibaren milliyetçiler ve fütüristlerle birleşip çiçeklenişinin izinde, sırtını dayadığı toplumsal mitler, yarattığı psikolojik ve ahlaki zıtlıklara kadar, faşizmin bütün gelişim aşamalarını gözler önüne seriyor. Ayrıca Sternhell, Marksizm’in anti-materyalist ve anti-rasyonalist Sorelci devrimci revizyonunun, kaygıları ekonomik olmaktan çok etik ve ahlaki olan bir revizyonun neden olduğu tartışmaların ışığında, militan faşizmin pek çok siyasi ve entelektüel temsilcisini (Mussolini, Valois, Mosley, José Antonio Primo du Rivera) olduğu kadar faşizme organik olarak bağlı olmayan siyasetçiler ve özellikle Nietzsche, Sorel, Barrès, Labriola, Pareto, Corradini gibi düşünürleri de tek tek irdeliyor.

Zeev Sternhell’e göre faşizm, kendi otonomisi ve düşünsel bağımsızlığı içinde, liberalizm ve Marksizm, demokrasi ve pozitivizm gibi yerleşik sistemlere karşı olan, bir kopma ideolojisidir; milliyetçilik ile Marksizmin anti-materyalist revizyonunu birleştirerek, yeni ve kendine özgü toplumsal bir kültürün temellerini atar. Hem toplumsal hem de birey karşıtı bir kültürdür bu.

Faşizmi temelde kültürel bir fenomen olarak ele alan Zeev Sternhell, iki savaş arasına sıkışıp kalmış gibi duran söylemlerin günümüzü anlamamıza ne denli yardımcı olduğunu da bize gösteriyor.

Usta ve çırak ya da Moliere ve Bulgakov

ONUR KOÇYİĞİT

Üstat ile Margarita'nın yayınlanmasının üzerinden çok geçmeden Everest Yayınları yeni bir Mihail Bulgakov'un kitabı yayınladı. Özdemir İnce'nin Fransızcadan çevirisiyle yayınlanan Molière Efendi, Bulgakov'un Molière için yazdığı bir biyografi kitabı olmasının yanı sıra ayrıca yazar için geliştirdiği eleştirel bakışın da uzun bir metni olarak görülüyor. Yaşadığı çağa ve onun yöneticilerine tepki duyan yazarın, kendi yaşam öyküsüyle çok benzer bir tiyatro ve oyun dehasını konu edinmesi ise kesinlikle tesadüf değil zira yazdığı her oyun Fransa'da deprem gibi karşılanan Molière ve yazarımız Bulgakov farklı zamanlarda aynı kaderi paylaşmışlar.

Bulgakov'u Molière Efendi'yi yazmaya iten en büyük sebep bu olmalı çünkü oyunların yasaklanıp yıllar sonra tekrar sahneye konmasından tutun da ülke bürokrasisi ile ilişkilerine varıncaya dek hep bir çakışma söz konusu olarak görülüyor. Bulgakov anlatıcılığı ile Molière'in Paris'te başlayıp yine Paris'te biten sosyal ve sanatsal yaşamına ayna tutmak için elinden gelenin fazlasını yapıyor. Burada bir şeyi kesinlikle belirtmek gerekiyor ki yazar bu kitabı bir övgü/yergi metni olsun diye kaleme almamış, aksine Molière'i hem doğru algılamak hem de doğru anlaşılmasını sağlamak için onun hakkında yazmış. Kitapta yoğun olarak hissedilen bir eleştirel anlatım biçimine başvurduğunu gözlemleyemesek de yeri geldiğinde esas adamımızı davranışlarından ötürü yerden yere vurmasını biliyor. Bu periyotlar genel olarak Molière'in Kral XIV. Louis tarafından yazılması istenen oyunlar olduğunda gün yüzüne çıkıyor. Bunun en belirgin örneği de bizim coğrafyamıza ait bir oyun bölümü için -Türkler ve kültürleri ile ilgili bir bölüm- Molière'in kraldan aldığı brifingle hareket etmesi ve danışmanı Şövalye D'Arvieux ile hareket etmesidir. Öyle ki Bulgakov bu durum için tam olarak şöyle diyor;

“Uzun lafın kısası ne Şövalye D'Arvieux'ye verdiği öğütler için, ne sarayı böyle bir siparişte bulunduğu için, ne de yorgun ve tedirgin Molière'i güzel bir oyunun içine tüküren böyle bir ara oyun için kutlayacağım! Genel olarak, benim fikrime göre, oyun yazarı kimseden emir almasaydı çok daha iyi olurdu!” sf. 193-194.

Dikkat edilmesi gereken noktalardan birisi aslında buradaki itirazın içinde saklı. Molière tiyatro yaşamına başladığı o tozlu, katır sırtındaki yollarda da, Paris'in ve bütün Fransa'nın en ünlü tiyatro salonu Palais-Royal'de de hep tedirgin ve yorgun olarak görülüyor. Sarayın halıcısı Jean-Baptiste Poquelin ya da sarayın tiyatro topluluğunun yönetmeni Molière olması onun tedirginliğinden hiçbir şey kaybettirmiyor. Bunun en büyük nedeni Bulgakov'un bütün kitap boyunca vurguladığı üzere Molière'in yazıp, kiliseden ya da saraydan tepki görmeyen hiçbir oyununun olmaması. Sanılanın aksine en ünlü oyunu Cimri'den çok, bilinebilirliği daha az olan Tartuffe için verdiği mücadele de Molière Efendi'nin neredeyse bütününü kaplıyor. Bürokrasi ile yaşadığı sorunların ne denli içinden çıkılmaz ve bunaltıcı olduğu sorunu bir yana dursun Kral XIV. Louis ile okul arkadaşı olmasına rağmen oyunları sürekli neşter yiyor. Burada bir konuyu belirtmek gerekiyor; tıpkı Molière gibi anlatıcımız Bulgakov'un da oyunları yaşadığı dönemin iktidar koruyucuları tarafından yasaklanmıştır. Sırf bu yüzden Bulgakov Stalin'e mektup yazarak ülke dışına çıkmayı istediğini dile getirmiş ancak dileği reddedilip, kendisine Moskova Sanat Tiyatro'sunda iş verilmiştir. Molière'in böyle bir dileği olmasa da saray halıcısıyken saray tiyatrocusu olması, anlatıcımızın neden bu Fransız oyun yazarı üzerine yoğunlaştığını ortaya koyuyor.

Dönemin Fransa'sı ve Krallık, oyunların yasaklanmasından çok halka açık tiyatrolardan ziyade kentsoylu sınıfın oyunları izleyebildiği sanat tiyatrolarına Molière oyunları yönlendirse de bu durumu kabul etmeyen saray yönetmenimiz kiliseden de ağır yaptırımlar görmüştür. Öldükten sonra dini törenle defnedilmemesi bir yana dursun -Bulgakov bu durumu da uzun uzun anlatıyor- dönemin başpiskoposu tarafından “insan kılığına girmiş canlı kanlı bir iblis” olarak tarif ediliyor. Krallık himayesindeki kentsoylu sınıf tarafından tebrik edilmek ya da eleştirmenlerce övülmek için kralın oyunu alkışlaması beklenen bir ortamda Molière'in böyle bir tutum içine girmesi, tiyatroyu halka ulaştırmak istemesi anlatıcının da gözünden kaçmıyor. Mümkün olduğunca halktan yana bir oyun yazarı ve oyuncu olmak isteyen saraylı diye anlatıyor çoğu kez onu Bulgakov.

Molière Efendi, içerik ve biçim anlamında Bulgakov'un ustalıkla altından kalktığı bir biyografik roman olarak görünüyor. Bu kitap; bir oyun yazarının gözünden kendi yaşam öyküsünü özdeşleştirdiği başka bir oyun yazarının, “oyun yazma sanatının doğru kurallarından çok, gösterinin görkem ve güzelliğine önem vermiş olduğunu büyük bir sakınım ve algıyla ortaya koymaya çalışan özgün bir yapıtı” ve Bulgakov bu konuda kesinlikle başarılı.

**

Şehir ve şehir

Britanya fantastik/bilim kurgu edebiyatının yükselen genç sesi China Miéville’in bol ödüllü romanı Şehir ve Şehir kitapçı raflarında yerini aldı. Kitap, yazarın daha önceki iki kitabı Kral Fare ve Perdido Sokağı İstasyonu gibi yine Yordam Kitap’tan çıktı.

China Miéville, 1972 doğumlu genç bir yazar. Peş peşe yayınladığı romanları büyük yankılar yarattı, bilim kurgu alanındaki çok sayıda saygın ödüle değer görüldü. Şu anda, fantastik edebiyat alanının “Nobel”i olarak nitelendirilen Arthur C. Clarke ödülünü üç kez kazanan tek yazar olma unvanını elinde bulunduruyor. Romanları İngilizce dışında başta Almanca, Fransızca, İspanyolca, Japonca, Rusça, İtalyanca ve Çince olmak üzere pek çok dünya diline çevrildi ve çevriliyor.

İlk romanı Kral Fare 1998 yılında yayınlandığında, eleştirmenlerce “İngiliz fantezisinde yeni ve şaşırtıcı bir ses” olarak nitelendirildi. China Miéville, bir eleştirmene göre “gerçek bir büyücü, bir sihirbaz, bilim adamı ve şairin güçlü bir karışımı…”

Miéville’in, büyük bir üretkenlikle peş peşe yayınladığı romanların sayısı 10’u buldu. Miéville, yarattığı fantastik edebiyatı “tuhaf kurgu” (“weird fiction”) olarak tanımlıyor. Fantastik edebiyatı ticarileşmeden ve tutucu klişelerden kurtarmayı amaçlayan Miéville’in politik duruşunu, fantastik romanlarından takip edebilmek mümkündür. Marksist tutumu, romanlarında olduğu kadar, edebiyatla ilgili kuramsal duruşunda da belirgindir.

Yazarın Türkiyeli okura sunulan üçüncü romanı Şehir ve Şehir’i Türkçeye Mehtap Gün Ayral kazandırdı, editörlüğünü Eda sezgin üstlendi, kapak tasarımı ise Savaş Çekiç’e ait.

Yazarına Hugo, Dünya Fantezi,  Nebula ve Arthur C. Clarke ödüllerini kazandıran Şehir ve Şehir; gerçek ya da hayal ürünü, hiçbir şehre benzemeyen bir şehirde geçen varoluşsal bir polisiyedir.

Avrupa’nın kıyıda köşede kalmış bir şehri olan Besêel’de bir kadın cesedi bulunur. Bu olay, başta, Ağır Suçlar Birimi müfettişi Tyador Borlú’ya sıradan bir cinayet gibi gelir. Ama soruşturma ilerledikçe, kanıtlar onu hayal bile edemeyeceği kadar ölümcül planlara götürür.

Borlú, Besêel’den, dünya yüzünde onun kadar tuhaf olan tek metropole gitmek zorundadır. Bu sıradan bir sınır geçişi değil, fiziksel olduğu kadar, ruhsal da bir geçiştir. Bir algı değişimi, görülmeyenin görülmeye başlanmasıdır.

Gideceği yer Besêel’in aynısı, rakibi, yakın komşusu zengin ve hareketli Ul Qoma şehridir. Ul Qomalı dedektif Quissim Dhatt’la beraber ve bu geçişle mücadele ederek, komşu şehri yok etmeye ant içmiş aşırı milliyetçilerin ve iki şehri birleştirme hayalleri kuran birleşmecilerin çıkarcı yeraltı dünyasında bulur kendini...

Kafka, Philip K. Dick, Raymond Chandler gibi yazarların, 1984 romanının izlerini taşıyan Şehir ve Şehir, insanı metafiziksel ve sanatsal doruklara çıkaran bir gerilim romanıdır.

Şehir ve Şehir (The City&The City), Çeviri: Mehtap Gün Ayral, Kategori: Edebiyat/Roman, Boyut: 13,5 x 19,5 cm, 336 sayfa, Fiyatı: 20 TL.

**


HARDT ve NEGRİ’DEN YENİ BİR KİTAP: “DUYURU”


Kapitalizm ve karşıtları savaşımında
rol almaya niyetli aktivistler için...

'Duyuru', XX. yüzyıl boyunca daha çok üretim daha çok tüketim üzerine inşa edilen kalkınma ve büyüme stratejilerinin gezegeni yaşanmaz bir yere dönüştürdüğünü, bir anlamda demokratik ve barışçı ortak toplumun yalnız insanları değil doğayı da kurtarmak anlamına geldiğinin bir kez daha altını çiziyor…

HAYRİ K. YETİK

Negri ve Hardt, adı gibi mütevazı kitapları 'Duyuru'larına manifesto olmadığını daha baştan şerh düşüyorlar. Böyle başladığı için bu tasarımı ürkek ve iddiasız bulanlar olabilir: İnsanların harekete geçmesi için inanması ama, önce sizin önerdiğinize inandığınızı bilmesi gerekir. Özellikle de karamsar bir aura sözkonusuyken... Son yılların eylem biçimleri olarak alanları işgal etmek, meydanlara çadır kurmak, gökdelenleri kuşatma altına almak bugüne dek basit çatışmalarla geçti ama, hep böyle süreceği garantisi yok. Türkiye’den yola çıkacak olanlar, bir zamanlar “yollar yürümekle aşınmaz” diyenlerin ardından askeri güçleri saldırıya geçirdiklerini anımsayarak eylemler gerçek bir tehdide dönüşünce onlar da güç gösterisine kalkışacaklardır doğallıkla diye düşünecekler, karşı-gücün egemen güç gibi donatıma sahip olmasını savunabilirler.

EMPERYALİZME İMPARATORLUK DEMİŞLERDİ
Ancak bu iki akademisyen de yine “n’olacak bu dünyanın hâli” ya da “n’olacak şimdi” sözel ikonlarına yanıt olacak dilin de eylem araçlarının da biçimlerinin de farklı olması gerektiğini daha önceki kitaplarında belirtmiş, anımsanacaktır, emperyalizm yeni içerik ve işlerlik kazanmış olduğu için adına da İmparatorluk demişlerdi.
Bu bağlamda adı bilişsel kapitalizm olsa da ruhu, yine para ama, artık gerçekten sanal; uçakta bir tabletle yanında trilyon dolarları taşıyan ceo'ları, bütün toplumu fabrika haline getirmesi, “hayatın kendisini işe koşması” her yeri pazara dönüştürmesi, emek gücünün kontrolünü eline geçirmiş olması vs… Gücüne teknolojiyi de katmış, tanrısal bir hâkimiyet edinmiş durumda. Ama teknoloji ilerledikçe işsizlik artıyor, insanlar nerdeyse bize iş verin sömüreceğiniz kadar sömürün diyecek. Kaynakların ciddi oranda azaldığını umursamadan tüketimi sorumsuzca kışkırtıyor.

Böylece özetlenebilecek bu çözümlemenin ardından bu defa Herdt ve Negri; dünyanın yönetimine el koyup özgürlükle, barış içinde kalkınma diye adlandırılabilecek çözüm önerisinde bulunuyor, öngörülen kardeşler toplumunun vaat edilen bu özelliklerini yolun başında göstermek isteyen bir edimsellikle. İnançlılıklarını buraya bakarak ölçmeli. Hakkını vermek gerekirse bu daha ikna edici; çünkü günümüz insanları, bir aşırılıklar çağı olan XX. yüzyılın kanlı bir yüzyıl olduğunu bildiği için adını bile duymak istemiyor şiddetin. Bumeranga dönüşen kötü deneyimler hafızalarda. Bu deneyimin bilinciyle kullanılan dilin göstergelerinin de emekçilerden yana oluşturulacak karşı-gücün de eylem biçimi gibi meşruiyete sahip olması gerektiği kanısındalar.

N'OLACAK BU DÜNYANIN HALİ
'Duyuru', bu tür uyaranlar, çekinceler, kabullerle işe koyulmuş; “n’olacak bu dünyanın hâli” sorusuna yanıt arayanlara yeni bir tahayyül imkânı sunmayı ve yeni bir toplum kurmanın olanaklarını imlemeyi izlek edinmiş; “hayalete dönüşmüş özneye bu anlamda bir fail olması için varlık kazandırmayı” amaçlamış.

Öznenin hâlleri de proleterya gibi yakınındaki toplumsal tabakalar da değişmiş artık. Düşük ücretle, iş güvencesinden yoksun, geçici olarak çalışan, Guy Standing’in deyimiyle precariat daha geniş bir kesimi oluşturuyor. Onlara proleterlerden daha kötü koşullarda çalışan beyaz gömlekliler ve işsizler eklenebilir. Çünkü, neoliberal kapitalizmi caydıracak, dönüştürücü kitleleri ikna edecek bilinçli öncülüklere gereksinme var.

Bir dönemeç olarak belirledikleri 2011 yılının eylemcileri bu tabakalardan oluşuyordu çoğunlukla. Wisconsin Eyalet Meclisi’ndeki protestocuları, Tel Aviv’de Rothschild Bulvarı’nda, New York/Zuccotti Park’ta çadır, Puerta del Sol’daki kamp kuranları, Arap Baharı ve Atina’daki Syntagma Meydanı’ı eylemcilerinin, İspanya Madrid ve Barselona’da Indignadosların şehir meydanını işgallerini, Wall Street kuşatmasını küresel ölçekli bir algı ve tasavvurla birbiriyle ilişkili görüyorlar.

Eylemlerin nitelenenlerine de dikkat çekiyorlar: On yıl önceki alternatif-küreselleşme hareketlerinin göçer, ama son iki yılın eylemlerinin yerleşik olduğunu bir nitel değişim gibi değerlendiriyorlar. Ve bu hareketlerin silah gibi lideri de reddettiklerini. Ortaklık vaadini, özel mülkiyet karşıtlığı kadar, kamu mülkiyeti ve devlet kontrolüne de karşı olmayı beyan ediyorlar, daha eylem içinde bir yaşam biçimine dönüştürmüş olmakla geleneksel sosyalist hareketlerden farklılıklarını da…

İlk hedef olarak eylemin saldırı noktasının hâkim öznellik olduğunu söyleyerek, yoksullaştırılmış ya da toplumsal eylem güçleri edilgenleştirilmiş dört öznel figürün betimine girişiyor Hardt ve Negri. Aslında bunlar yeni sosyalist mücadelenin dinamiğini oluşturacak hedef kitlesinin ekonomik ve psikolojik karakteristikleridir:

% 99, % 1
Bankalarca dünya nüfusunun % 99’u, % 1’e borçlandırılmış/verecekli kılınmış; korkunun tehdidiyle güvenlikleştirilen/sığıntı veya rehin alınmış hâlde; reel siyasetin kişiliksizleştirdiği temsil edilen/müritleştirilmiş; bilişim ve iletişim teknolojilerince medyalaştırılan/medyanın büyüledikleri, televizyon ve internet bağımlıları; hepsi de hipnotize edilmiş gibi yönlendirilmekteler. Ödedikçe borcu, korktukça korkusu, apolitikleştikçe egemen politikaları destekleyen, korkusunu ve kaygısını unutmak için kendini televizyona kapatan yığınları oluşturanlar yeni köleleri ve tutsaklarıdır emperyalizmin. Böylece bilinçlerini parçalamış olmakla sistem evini bile hapishaneye dönüştürmüş. Bu mahkumun kendisi değil, kendisi için dışarısı içeriden de tehlikeli...

Bu tür saptamaların ardından 'Duyuru', “bizim ihtiyacımız olan şey nitel bir sıçrama bir paradigmal değişim” ve “eylemi birlikte oluşa yeniden bağlayacak bir güç keşfetmeliyiz” diye çözüm önerisine isyan için tekil öznelerin birlikteliğini ve özneleşme sürecinin retle başlayacağını ekliyor. “Zincirlerinden başka kaybedecek bir şeyleri yok, kazanacaklarıysa bir dünya” yerine “Zaten bizim olan servetinize el koymak istiyoruz” savsözünü koyuyor.” Ve elbet de istencin bolluğa ilişkin olumlama ve arzunun kışkırtılmasıyla olanaklı olduğu vurgusuyla. Ve de “birlikte oluş hâlinde politik duygulanımları ifade etmek yeni bir hakikat vücuda getirme” zorunluluğunun. Bunu, “birikim aracı olarak para yasaklanmalıdır” ve “kocaağabey”in gözetimi dışına çıkmak, korkuyu yenmek ve “sen beni temsil edemezsin” demek izliyor.

Yeni bir anayasal sürecin yolunu açan, toplumsal ve çevresel tehlike anlarında acil önlemler de alabilecek kurucu gücü oluşturmanın bunları izleyeceğini, ulsulararası mahkemelerin yaptırımını ve caydırıcılığını beklemeden baskı araçları oluşturmayı salık veriyor. Bunlar için de kamusalı ortak’a çevirmeyi öneriyor. Mantığını şöyle kuruyor bunun 'Duyuru': “Ortak iyi genel irade gibi aşkın bir şey değil, topluma içkindir.” Ayrıca bu, hem hukuk açısından önemlidir hem de örgütlenmenin merkezi kavramı olarak işlevseldir. Bir diğer öneri, bilgiye erişimi sağlayacak demokratik katılımcı karar alma ve kurucu ilkeler temelinde eğitim kurumları yapılanması… Kurucu güçlerin solcu hükümetlerle bile dışsal bir ilişki içinde olmasını ve mücadeleci yapısını koruması koşulunu savaşımın sürekli ve kalıcı olması için gereklilik olarak savunuyor. “Ortak olana erişimin serbest, zenginliğin eşit bölüşümü bağlamında kapalı ve merkezi olmayan federalizmi ama, devlet-sonrası biçimiyle yasama gücünün temeli haline getirilmiş örüntüsüyle toplumda içkin bir yönetim öneriyor.

KAPİTALİZM VE KARŞITLARI SAVAŞI
XX. yüzyıl boyunca daha çok üretim daha çok tüketim üzerine inşa edilen kalkınma ve büyüme stratejilerinin gezegeni yaşanmaz bir yere dönüştürdüğünü, bir anlamda demokratik ve barışçı ortak toplumun yalnız insanları değil doğayı da kurtarmak anlamına geldiğinin bir kez daha altını çiziyor…

Başka stratejiler, başka tasarımlar elbette vardır; 'Duyuru’nunsa yanlışları, eksikleri olabilir. En azından bir tartışmanın kapısını aralamış bulunuyor. Alanın ilgililerinin görmezden gelemeyeceği bir tasarı olarak söz dönüp dolaşıp Hardt ve Negri’nin İmparatorluk kitapları gibi bu kitaplarına da gelecektir. Onlar kadar önemlisi, önümüzdeki süreçte kızışacağa benzeyen kapitalizm ve karşıtları savaşımında rol almaya niyetli aktivistler için bilgi kaynağı olabilmesi.

  **

Duyuru, Michael Hardt-Antonio Negri, Çev. Abdullah Yılmaz, Ayrıntı y. s.120


 **

Anılar da kül oldu, sesler de

Spot: İzmir Devlet Türk Dünyası Dans ve Müzik Topluluğu'nun İzmir Kemeraltı’ndaki binasında yangın çıktı ve tarihi bina sabaha karşı yandı. Topluluğun dört yıldır Kemeraltı Esnaf Derneği ile birlikte kullandığı binayla birlikte  anılar da kül oldu, sesler de

GÜLSEN CANDEMİR

Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı Güzel Sanatlar Müdürlüğü İzmir Devlet Türk Dünyası Dans ve Müzik Topluluğu'nun İzmir Kemeraltı’ndaki binasında, geçtiğimiz Çarşamba gecesi sabaha karşı yangın çıktı. Yangına müdahale eden İzmir itfaiyesi, ilk belirlemelere göre yangının elektrik kontağından çıktığını belirtirken, yangın ile ilgili son raporunu bugün açıklayacağını duyurdu.

Yangını öğrenen Kültür ve Turizm Bakanı ve AKP İzmir Milletvekili Ertuğrul Günay, aynı gün içinde İzmir’e gelerek incelemelerde bulunurken, binanın yeniden eski haline getirilebilmesi için ödenek göndereceğini ve binanın en kısa zamanda kullanıma açılmasını sağlayacaklarını söyledi.

132 YILLIK BİNANIN MAKUZ KADERİ
Kurum müdürü Tahsin Duru, itfaiye ekiplerinin kapalı olan kapıları açarak içeriye girmekte oldukça zorlandıklarını ve bu nedenle dışarıdan herhangi bir müdahale ile yangının şu aşamada çıkma ihtimalinin bulunmadığını söylediklerini aktararak, sabotaj olma olasılığının da ortadan kalktığını ifade etti.

Duru, “İzmir İtfaiyesi yetkilileri, bizlere yangının sabaha karşı 03.00 civarında girişteki santral bölümünde bulunan elektrik kontağından çıktığını, çatıdan değil, aşağıdan başlayan yangının daha sonra binaya yayıldığını söylediler. Sabah 06.00’ya kadar yangın söndürülürken, 08.00’e kadar da soğutma çalışmaları yapıldı. O kadar üzgünüz ki, her sandalyesinde, her enstrümanında emeğimiz vardı, adeta evimiz gibiydi. Tadilat tamamlanıp, bina eski haline getirilene kadar Opera ve Bale binasında çalışmalarımıza devam edeceğiz. Kırk sanatçı ve altı idari personelin kurumda çalıştığını belirten Tahsin Duru, şimdi hiç vakit kaybetmeden yeni yerimizde Eylül ayında başlayacak sezona hazırlanacağız.” Şeklinde konuştu.

132 yıllık tarihi binaya üç ay önce hırsız girmiş, ondan sonra da binaya alarm takılmıştı. İzmir Devlet ve Türk dünyası Dans ve Müzik Topluluğu, binayı dört yıldır  Kemeraltı Esnaf Derneği ile birlikte kullanıyor.

**

Efsane grup beyaz perdeye taşınıyor

Kablolu yayın ağı HBO, dünyanın en büyük Rock'n Roll grubu Rolling Stones'un 50. yaşını bir belgeselle kutluyor Brett Morgan'ın yönetmenliğinde kameraya alınan belgeselin isminin ne olacağına henüz karar verilmedi. Belgesel, grubun ilk kulüp günlerinden başlayarak yavaş yavaş zirveye yükselmesini ve dünyanın en büyük grubu olma öyküsünü ekranlara taşıyacak.

1962 yılında Londra'da kurulan Rolling Stones grubu dünyanın en uzun süre performans sergileyen rock gruplarından biri olarak da tarihe geçti ve tüm dünyada yaklaşık 200 milyon satış yaptı. Grubun eski üyelerinden Bill Wyman ve Mick Taylor'ı konu alan yapımda,  şu anki üyeler Mick, Keith, Charlie ve Ron'a da yer veriyor.


**

Başlık: Ezilenin ezmeye kudretlendiği tarih
HANGİ TARİHİN MİRASÇISIYIZ?
EZİLENLERİN TARİH YAZIMI
Metin Kayaoğlu
Akın Yayınları, 1. Basım, 220 sayfa, 2012

Ezilenleri ezenlerin şu ya da bu kanadına bitiştiren Jakoben veya liberal Aydınlanmacı tarih anlayışını olduğu kadar, ezilenlerin kudret mücadelesine kör ezilenciliği de reddeden bir bakışı ortaya koyuyor Metin Kayaoğlu.
Ona göre ezilenlerin ezilmişliklerini eylemli olarak reddetmelerinin, bilakis karşı-ezme pratiklerinin tarihini yazmaktır esas olan. Böylece, ezilmişliği yaşamayı sürdüren, kabullenen, yok sayan, muhalif, gizlice direnen ve mızmız bir ezilencilik değildir miras alınan; asıl alınan miras, ezilenin ezmeye kudretlendiği pratiklerin tarihidir. Bu tarihin yiğitçe veya berbatça yenilgiler içerdiği doğrudur. Fakat ezilenlerin tarihin karanlığına itilmiş, toprak altına gömülmüş mücadele mirasını, göndere çektikleri sancaklarıyla birlikte bugüne taşımaktır aslolan.

Sembolizme filozofça bir bakış
SEMBOLİZM
Alfred Nort Whitehead
Çev. Kadir Yılmaz, Şule Yayınları, 1.basım, 128 sayfa, 2009

Sembolleştirme insan zihinselliğinin pratikleştirme kurgularından en önemlisi sayılabilir. Her sembole esnek bir yapıt olarak da bakılabilir. Bir sembolün ne anlama gelebileceğinden onu algılamamıza kadar uzanan süreci algıladığımız bu sembolün hem bireysel hem de toplumsal yaşantımızda nasıl bir işlevi olabileceğini ele alan bu felsefi çalışma, modern felsefenin en nemli isimlerinden David Hume, Kant ve Edmund Burke gibi filozoflara da önemli eleştiriler getiriyor.

İşçi sınıfının tarihi
AVAM VE GÖRENEK
E. P. Thompson,
Çev. Uygur Kocabaşoğlu, Birikim Yayınları, 642 sayfa, 2006

Alt başlığı İngiltere’de Geleneksel Popüler Kültür Üzerine Araştırmalar olan bu hacimli çalışma işçi sınıfı ve kültür alanıyla ilgili anıtsal kitaplardan biridir. Tarihçi E. P. Thompson,  çalışmasında İngiltere’de 18. yüzyılda ve 19. yüzyılın bir kısmında, çalışan insanların kültürü içinde ifadesini bulan görenek temasına odaklanıyor. Thompson, görenek bilincinin ve teamülün 18. yüzyılda özellikle güçlü olduğunu belirtiyor. Yazar bu tezden hareketle, görenek ve kültürü; 18. yüzyılda İngiliz halkının ahlaki ekonomisini; iş disiplinini; sanayi kapitalizmi dönemlerini ve avam kesimin bir üretimi olarak hoyrat müziği inceliyor. Marksizmin altyapı ve üstyapı kavramlarının birbirinden kopuk olmak bir yana birbiriyle diyalektik bir ilişki içinde olduğunu olgusal örneklerle ortaya koyuyor Thompson.
 

Meksika’nın aile yapısı
BÜTÜN MUTLU AİLELER
Carlos Fuentes
Çev. Zeynep Önal, Can Yayınları, 420 sayfa,2011

Fuentes, bu romanında ülkesi Meksika’nın aile yapısını ortaya seriyor. Fuentes, kitaptaki öyküleri yoluyla, Meksika’nın tezatlarla dolu dokusunu betimlerken aynı zamanda evrensel bir insan öyküsünü de anlatmış oluyor. Roman, Meksikalıların bugününü, kendilerini tanımladıkları kimlik anlayışları eşliğinde izlerken bu kimliğin belirleyici unsuru olan travmaların kökenine de iniyor. Ailelerin mikro hayatı ekseninde ve farklı kesimleri temsil eden karakterlerinin bakış açısından, Meksika’nın aile yaşamını, alışkanlıklarını, sınıfsal hiyerarşilerini ve ataerkil yapısını irdeliyor.

Marksizmin mirası
MARKSİZMDEN POST-MARKSİZME
Göran Therborn
Çev. Devrim Evci, Dipnot Yayınları, 226 sayfa, 2011

Dünyanın önde gelen toplum kuramcılarından biri olan Therborn, bu panoramik yapıtında, Marksizmin yirminci yüzyılda izlediği yörüngeyi ve onun yirmi birinci yüzyılda radikal düşünceye nasıl bir miras bıraktığını inceliyor. Therborn, Marksizm ve eleştirel kurama tarihsel bir perspektiften bakarken yeni özgün arayışlara eğilmeyi de ihmal etmiyor. Modernite, postmodernizm ve post-Marksizm üzerine süregelen tartışmalara çağdaş bir bakış açısıyla yaklaşan yazar, Marksist ve Marx’la ilintili kuramsal akımların değişen iktisadi, siyasi ve entelektüel koşullarla nasıl başa çıkabileceğini irdeliyor. Bu eleştirel-kuramsal bakış, yeni yüzyılda da Marksizmin dünyayı açıklama ve değiştirme gücüne duyulan güvenin bir ifadesi olarak karşımıza çıkıyor.

Belleğini Yitiren Toplum

Konformist Psikolojinin Eleştirisi

Russell Jacoby

 

Belleğini Yitiren Toplum

Ayrıntı Yayınları, 1996

Psikoloji toplumsal ve nesnel etkenlerin gizlendiği bir görünüşün pozitivist şemalarla ifade edilme pratiği haline geldi. Bu durumu anlamlandırabilmek açısından bu kitap elzem bir okuma olabilir diye düşünüyorum. Alt başlığı  ‘Adlerden Laing’e konformist psikolojinin elştirisi’ olan bu kitapta Jacoby,  Freud’un devrimci yönünün unutturulmasını psikolojinin konformist bir anlayışla kurgulanmasına dayandırıyor ve bu durumun sonuçlarına dikkati çekiyor. Jacoby aslında bir tarihçi, ama bu kitabın derdi psikanalizin tarihsel gelişimini anlatmak değil.  Psikanalizin, daha çok da marksizmi ve psikanalizi yan yana getirmeye çalışan kuramların konformizme yenik düşme sürecini anlatmak.  Temel argüman şu: psikanalizi unutmayı seçtik çünkü psikanaliz rahatsız ediciydi.

Psikolojinin toplumsal ilginin bir odağı haline gelmesinin rastlantı olmadığını, bunun içinde yaşadığımız dönemin bireyi yok olmaya mahkûm eden bir dönem olmasından kaynaklandığını belirterek başlıyor yazar.  Belleği olmadan yaşayan, şimdisini yadsıyarak kendini gelecek bir zamana endekslemiş olan birey yok oluş içerisinde. Her alanda devinim olumlanıyor, yeni eskinin önüne geçiyor. Düşünce ve değerler de zamanın felsefesinden nasibini almış durumda, onlar da kullanılıp atılıyorlar.  Bunun en olumsuz sonucu ise fikir ve değerlerin yeni olduğu yanılsamasının onların dönüşüme fırsat vermemesi, yani ilerlemeyi engellemesi ve var olan toplumsal sistemi desteklemesi.

Psikoloji de dinamik teorileriyle bu yok oluşun bir parçası haline gelmenin açmazını yaşıyor. Yeni kuramlar, yeni müdahale biçimleri hızla eskilerinin yerini alıyor. Psikanaliz özelinde incelendiğinde konformizm gayet açık görülüyor: psikanaliz pozitivizme uyarlanmaya çalışıldığı ölçüde konformizme yenik düşüyor.

Jacoby ilk olarak,  psikanalizin revizyonizm, ortodoksluk gibi kavramlarla konformist psikolojinin egemen kültürel yönelim içindeki yerini ortaya koyuyor. İkinci bölümde Adler’in Freud’un teorisinden kopuşunu ve bu kopuşun tarihi boyutunu ele almış. Aynı zamanda Frankfurt Okulu ve Erich Fromm, Karen Horney, Clara Thomson ve Harry S. Sullivan’dan oluşan Neo-Freudcular arasındaki sorunları ele alıyor. Bu noktada özellikle karşı durduğu görüş, burjuva toplumunun kendi yarattığı marazın o koşullar değişmeden ortadan kaldırılabilir olduğu görüşü.

Hümanist psikolojiyi, ‘insanlık dışı koşulları yok etmeyi değil, insancıllaştırmayı amaçlamak’ la eleştiriyor. Bu çok haklı bir vurgu çünkü ‘dönüşüm’ iddiasına rağmen psikoloji bu dönüşümün niteliğini ne toplumsal ne de bireysel alanda anlayabilmiş, tanımlayabilmiş değil. Bu dönüşüm tasavvuruna göre, toplum insani değerler üzerine eğitim ya da işbirliği yoluyla iyileştirilebilir. Bu kurgunun ileri boyutu da toplumun bütün öğelerinin bir odada toplanması ve daha iyi olana yöneltilmesine kadar gidebiliyor.

Üçüncü bölümde Abraham Maslow, Gordon Allport, Carl Rogers gibi daha çok varoluşçu bir psikoloji geleneğine yakın isimlerin konformizmine değiniyor. Bu kuramların psikanalizi fazla entelektüel, fazla uzak hale getirmesinden yakınıyor. Ona göre ‘sentetik bir toplumun parolası haline gelen otantiklik,  önüne geleni yıkarak yolu açtı’, bu noktada varoluşçuluk ve onun kurguladığı özne modeli öne çıktı. Genel iflasa karşı bireysel çözüm vurgulandı ve işin dolayımı gözden kaçtı.Kısaca, doğa bilimlerindeki yasalar toplumsal yasalarla eş tutulmaya çalışıldı ve ikincil doğanın, yani çökelmiş tarihin diyalektik analizi gözden kaçtı.

Dördüncü bölüm olumsuz bir psikoanaliz, ya da öznel olmayan bir öznellik kuramı ortaya koyuyor. İçinde yaşadığımız toplumun kendi karakter biçimlerini yaratıyor, hatta dayatıyor.  Bu durumdan sıyrılmak adına özne,  kendini marazlı hale getiren maddi ve toplumsal koşullar hakkında içgörü kazanmalı diyor Jacoby. Yani ‘birey olmak için önce birey olmadığının farkına varmalı’. Daha ötesi için de toplumsal sınıf gibi belirleyici dolayımları da içine alan bir duruş gerekiyor.

Diğer bölümler R.D.Laing ve D. Cooper’ın radikal psikolojisi üzerinden kuram ve terapi diyalektiğini ve sorunlarını ele alıyor. Psişik ilkyardımın özgürleşme olamayacağını ve bu ikisini aynı şeylermiş gibi kurgulamanın tehlikelerinden bahsediyor.

Adorno ve Marcuse’nin Freud hakkındaki yorumlarından faydalanan yazar, psikanalizin pazarlamak adına ego-psikolojisine, bir iyileştirme metodolojisine dönüştürülmesine karşı çıkıyor. Kitap, bu dönüşümün bireyi özgürleştirme adının arkasında nasıl gizlendiğini anlamak açısından çok önemli bir kaynak. ALINTI
***
 

Şizofrengi-Otomatik Portakal-Gugukkuşu

Daima kara sayfalar vardır. Kara sayfalarla başlar ve kara sayfalarla kapanır. Sözün başlamadan önceki ve bittikten sonraki hâlidir kara bir anlamda. Kaos adlandırılamaz; adlandırılamaması nedeniyle karadır. Bu nedenle ak sayfalarda faşist öğretmen belirir; eğitilecek olanın karayı unutması gerekmektedir; Tanrı belirir, Tanrı sözdür; rahip belirir, karaya bulaşmış olan vaftiz edilir; polis belirir, karaya bulaşan suçludur; ya da herhangi bir otorite figürü belirir. Çünkü psikoanalizin, daha doğru bir ifadeyle Freud’un kuramının temel noktası olan Oedipus’un “…mit ve temsil üzerine kurulmuş bir kuram” olması ve herkesin ona inanmak zorunda bırakılmasıdır. (s. 87) Kısaca “oedipus… herhangi bir otorite figürüdür.” (s. 86) Kara sayfalar anarşidir; ancak bu, Perez’e göre, asla politik bir anarşi anlamına gelmez ki bu nedenle ‘–arşi’ paranteze alınmıştır.

Stanley Milgram bir deney yapmıştır; bunu çoğumuz hemen hatırlarız: faşizm, nazi Almanya’sına özgü bir durum mudur; yoksa belirli bir insan tipinin kaçınılmaz eğilimi midir? Deneyin sonucu, ikinci soru öbeğinde dile getirileni destekler niteliktedir. Hem de demokrasinin kalesi olan Amerika’dan alınan örneklemde… Ancak bu araştırmanın sonucundan herhangi bir ders çıkarılır mı? Hayır; aksine Milgram’ın araştırması etik kuralları hiçe saymış olduğu gerekçesiyle bilimsel araştırma literatüründen dışlanır. Neden mi? Malum… Ancak zaman, tüm karşı çıkmalara rağmen Milgram’ı haklı çıkarmıştır. Çünkü özellikle American Psychology Association ve American Psychiatry Association gibi yerleşik sisteme içkin organların yapmış olduğu yorumlar boşa çıkmıştır. Aslında Reich bu konuda bizi çok daha erken sayılabilecek bir tarihte uyarmıştır: “…modern Faşist devlet, dış güçlerle değil; aksine kitlelerin kendisiyle kurulur.”(s. 44)

Versus Kitap, ülkemizde anti-psikiyatri alanında zaten az sayıda olan kaynaklara bir yenisini ekleyerek önemli bir işlev yerine getirmiştir. Az olan bu kaynakların birçoğunun, okunmuyor gerekçesiyle baskısı yapılmaz. Örneğin Cooper ve Laing’in kitaplarına hâlâ ulaşabilmek zordur. Şizofrengi dergisi artık çıkmıyor. Bu alanda okuma yapmak isteyenler Russel Jacoby’nin Belleğini Yitiren Toplum’u (Ayrıntı Yay: 1996) ve Gündüz Vassaf’la (Ayrıntı Yayınları) yetinmek durumundadır eğer ki Nietzsche, Reich, Guattari ve Deleuze’dan çıkarsamalarda bulunamayacak bir durumdaysa. Üniversite yıllarımdan hatırlıyorum; akademisyen Üstün Öngel’in ki kendisi bir anti-psikiyatristtir, 1999’daki bir konuşması Prozac firması yetkilileri tarafından provoke edilmişti. Nedeni araştırılmalı…

Araştırılsa da biraz bahsetmemiz yararlı olacaktır. Çünkü kapitalizm gücünü “aksiyomatiğinin hiçbir zaman doymamasında, yani her zaman öncekilere yeni bir aksiyom ekleyebilmesi”nden alır. (s. 46) Böylece bir zaman için kendi (yani kapitalizmin) köklerini tehlikeye atan tutumları kontrol altına alabilir. Sınırın dışına taşan her zaman bir tehlikeye işarettir; Otomatik Portakal’da anlatıldığı gibi. Kontrol altına alınması gerekmektedir; Guguk Kuşu’ndaki ıslah etme yöntemleriyle… Marjinal hareketleri bekleyen tehlike budur! Murathan Mungan’ın da ifade ettiği gibi “ya içindesindir çemberin, (…) kafan dışındaysaaa…” Gum!

Ne yapılabilir o halde? Perez buna net bir cevap verir: insanın, arzu akışlarını denetimli bir şekilde serbestleştirmesi gerekmektedir. Denetimli; çünkü denetimsiz serbestlik faşizme yol açabilir. Oedipus’un unutulması ve onsuz bir hayatın kurulması gerekmektedir. Çünkü Oedipus kavramının üretilmesiyle Avrupa’da “ebeveyn otoritesinin kaybıyla ilgili hukuki düzenlemenin aynı döneme denk…” gelmesi manidardır. (s. 88) Yakından bakıldığında, bu durumu gerekli kılan nedenler kolaylıkla anlaşılır: insanın denetim altına alınması gerekmektedir.

Kapitalizm toplumun hazırlanmasında ailenin işlevini artık yetersiz bulmaktadır. Bu nedenle aileden öte maliyeti düşük ve daha az formalite gerektiren toplumsallaştırma ajanları bulmalıdır. Bu noktada eğitim simülatörler üzerinden yürütülmektedir. Günümüzde internetin böyle bir işlevi yerine getirdiği söylenebilir. Düşük maliyetle, sistemin devamlılığını sağlayacak kitleyi yetiştirir. Çocuk, çok erken yaşta, türlü silahları kullanabileceği kadar tanır; hem de kullanabilmesini koşullayan nefret ve saldırganlıkla doldurulmuş olarak. Nietzsche’nin bir kehaneti daha gerçekliğe kavuşmuş bulunuyor artık: “insanlar çok çalışıyorlar, bir çocuğun idare edebileceği bir makine icat etmek için kafa patlatıyorlar.” Bu makine şu an var: bilgisayar… Bilgisayar birçok faydasının yanında, modern orduların personellerini daha ucuz eğitmelerine olanak sağlayan simülatif eğitim ortamını sunmaktadır. O halde kim bu makineyi kullanan çocuklara “Parçala onu! Parçala onu!” (s. 22) direktifini verecektir.

Kitabı okuduğu anda okur, bu konuda elbette bir fikir sahibi olacaktır. Ya da bu kitap bu fikre sahip olmasını sağlayan bazı yolları açacaktır. Çünkü An(arşi) ve Şizoanaliz, sadece spesifik bir bilgiden değil; aynı zamanda, bu bilgiye dair genel bir toplamdan da haberdar etmektedir okuru. Bu yön oldukça önemlidir. Perez’in geniş bir ortamda; felsefi, psikolojik, sanatsal, politik bir zeminde konuyu tartışması ufuk açıcıdır. Anti-psikiyatristlerin Freud’u ve onun Oedipus kavramını eleştirmelerinin nedeni sadece ruhbilimle açıklanamaz. Aksine birey ve toplum diyalektik olarak ele alınır. Toplumdan soyutlanan bir ruhbilim, ruhbilim olamaz. Bu nedenle anti-psikiyatrinin eleştirisi sadece bireye yönelmez. Bireyle birlikte tüm totaliter yapıları eleştirir. Çünkü bir reis’in olduğu her yerde diğer bireylerin baskı altında tutulması söz konusudur. Bunun ilk örneğiyle hemen herkes kendi ailesinde karşılaşır. Hangi aile reisine bakarsak bakalım,  “her aile reisinin cebinde gizli bir bıçak vardır. İlkel kabilelerdeki aile reisleri onları kullanırlardı.” Ayrıca, reisin bu tavrının entelektüel yönden de haklılaştırıldığını unutmamamız gerekir: “bizim “medeni” Freud’u unutmamalıyız: onun da bir bıçağı vardı ve kullandı, sadece onun kullanma tekniği farklıydı.” (s. 86)

(Rolando Perez, An(arşi) ve Şizoanaliz, çev. Şervan Adar Avşar, Versus Kitap: 2008)

Kuyudaki Koro, S. 3

Faşist Olmayan ya da An(arşik) Bir Yaşam Biçimine Doğru

Godard’ın ‘’Alphaville’’ filminde, şiddetin ve Devlet’in baskısının göstergeleri daireseldir (Örneğin  polis arabasındaki amblem)*. Aksine özgürlüğün ve kaçışın (bir kaçış çizgisindeki gibi) göstergeleri çizgiseldir. Çünkü an(arşi) kendisini çizgisel düzeyde gösterir…  uçuş/kaçış düzeyinde… atomaltı düzeyde. Bununla birlikte daire kapalı geometrik bir figürdür ve dolayısıyla bir baskı ve zulüm sembolüdür(hatta bazen bunların aracıdır) : sınır ve limitler ile göndergeselliğin sembolüdür. Dolyısıyla an(arşist)  kendi hayatına evrensel bir Gönderge’ye göre-katı bir şekilde bölümlenmiş sınırlar ve bölgeselliklere göre – yön vermeyen kişidir. Aksine aktif bir biçimde her sabah kendi dünyasını yeniden yaratan kişidir.

Eldridge Cleaver, Buz üzerindeki Ruh’u (Soul on Ice) yazarken hayatında artık kendi üstünde gördüğü kimsenin bilgisine güvenmediği bir noktaya geldiğini söyler. ‘’Düşündüm ki’’ der,

kendi cehalet ufkumun ötesinde sözbirliği mevcuttu. Her ne kadar evrende ne olduğunu bilmesem de diğer insanlar muhakkak biliyordu. Bütün ABD’nin ayrılma/birleşme konusunda bir anlaşmazlık kaosu içinde olduğunu henüz keşfediyordum. Bu şartlarda benim için en güvenli olan şey kendimle devam etmekti. Şu netleşti ki benim inisiyatif almam mümkündü: sadece tepki vermek yerine kendim eyleme geçebilirdim. Tek taraflı olarak -başkaları bana katılsın katılmasın- bütün bağlılıkları, ahlakı ve değerleri –toplumda var olmaya devam ediyor olsalar bile- reddebilirdim.

İşte bir kelime bile Nietzsche okumadan, tüm akademisyenlerden ve Nietzscheci yazarlardan daha Nietzscheci, yani daha an(arşik) birisi var burada.

An(arşi) öğretilemez. O bir teori değildir. Bir yaşam biçimidir, dünyada olma biçimidir, bir tavırdır. Slyvere Lotringer bir an(arşist)tir. İtalyan ‘’otonomcular’’ an(arşist)tir. Ve Rastafaryanlar da kendi dilleri (bölgesel dilleri) ve yaşam biçimleriyle an(arşist)lerdir. An(arşi) ne kadar birey tipi varsa, o kadar farklı biçim alır.

Anti-Oedipus, aynı anda hem herkes hem de hiç kimse için yazılmış olması itibariyle Nietzscheci bir etik kitabıdır. Bu yüzden Deleuze, eleştirilerden birine yanıtında, kendilerinin- kendisi ve Guattari’yi kastederek- bizim bireyler olarak Anti-Oedipus’la ne yaptığımızı umursamadıklarını söyler. Deleuze şöyle der:

Biz bir kitabı, küçük bir göstergesel-olmayan makine olarak görüyoruz: tek sorun şudur-Çalışır mı ve nasıl çalışır? Sizin için nasıl çalışır? Eğer çalışmazsa, eğer hiçbir şey olmazsa başka bir kitap alın.Diğer okuma yolu yoğunluklar üzerine kuruludur: bir şey olur ya da olmaz.Açıklanacak, anlaşılacak,yorumlanacak hiçbir şey yoktur.Bu bir elektriksel bağlantıyla karşılaştırılabilir.Organsız bir beden: Bunu anında anlayan insanlar biliyorum, -kendi ‘’ alışkanlıkları’’ sayesine.

Kısacası, bunların hepsi, genel olarak dünyayla ne çeşit duygulanımsal bağlantılar kurabileceğimize gelir. Hala kıvrak hareket edebilir miyiz? Hala diğer arzu-makineleriyle ikindi gezintileri yapabilir miyiz? Berenger denedi. Gerçekten yaptı. Fakat ailesi onunla uçmayacaktı.

Geçenlerde birisi bana benim an(arşi) tanımımı sordu. Cevap vermedim: çünkü an(arşi) hayattır.

*Daireselliğin şiddetinin başka bir örneğini Foucault'un Disiplin ve Ceza(Dicipline and Punish,Vintage Books, N.Y söz ettiği panoptikonda bulabiliriz.

An(arşi) ve Şizoanaliz, Rolando Perez,Faşist olmayan ya da An(arşik) bir yaşam biçimine doğru ,syf:53