İstanbul’da Hayat Kadınları – Seks İşçiliği Ve Şiddet’

Seks işçiliği alanına girmek, bir sürü iktidar ilişkisini deşifre etmek demek.”

Azli Zengin

Araştırmacı Aslı Zengin’in ‘İstanbul’da Hayat Kadınları – Seks İşçiliği Ve Şiddet’ alt başlığıyla yayınlanan ‘İktidarın Mahremiyeti’ kitabı, seks işçiliği yapan kadınların hayatlarını anlama çabasına odaklanıyor ve devletin bu alanda kendisini ‘cinsel ve eril’ olarak kurmasının izlerini sürüyor. Aslı Zengin, ‘hayat kadınlarını “kötü”, “düşmüş” ve “namussuz” kadın diye yaftalayan ve bu yolla diğer kadınların da “namusunu” tanımlayan egemen dilin ötesine geçerek, seks işçiliği hakkında yeni bir dil oluşturma yönünde feminist bir katkı olarak görüyorum” diye anlatıyor kitabını. ‘İktidarın Mahremiyeti’ seks işçilerinin yaşamına odaklanmış gibi görünse de, aslında devletin hepimizin özel hayatlarında, bedenlerinde kurmaya çalıştığı iktidarını deşifre ediyor. 

Devletin ‘seks işçiliği’ alanına yaklaşımı, yalnızca para karşılığı seks yapan insanların hayatını düzenlemekten çok, tüm yurttaşların bedenleri, mahremleri ve özel hayatlarıyla ilgili bir baskıcı sistemi örgütlemeyi mi hedefliyor?

Evet böyle söylemek pek tabii mümkün. Özellikle kadın yurttdaşlarının bedenleri ve mahremleri üzerinde daha sıkı ve baskıcı tedbirler aldığını dile getirebiliriz çünkü devlet ‘fuhuşla’ alakalı gelirştirmiş olduğu yasal düzenlemelerle kadınlar için ‘namuslu’ ve ‘namussuz’ diye iki ayrı kategori tasarlıyor. Aslında bu kategoriler sadece ‘fuhşa’ dair düzenlemelerle oluşturulan kategoriler değil; zaten toplumsal hayat içersinde belirli iktidar ilişkilerinin ürettiği ve kadınların bedenlerini, mahremlerini ve ‘özel hayat’larını zapturapt altına alan sınıflandırmalar. Ama devlet yurttaşlarıyla toplumsal cinsiyet açısından nötr bir ilişki kurmaktansa bu iktidar ilişkilerini kendi iktidar araçlarına eklemleyip, hatta bu yollarla bu ilişkileri sürekli olarak tekrar üretip erkek ve kadın bedenleriyle ayrı ilişkiler kuruyor. Olayı namus üzerinden görmeye başlayınca sadece seks işçilerini değil, tüm kadınları aynı anda denetleyen bir toplumsal örgütlenmeden bahsetmek gerekiyor. Sadece seks işçiliği açısından geliştirilen yasal düzenlemelere bakacak olursak bile kadın bedenini ve yaşamını cinsellik üzerinden cezalandıran ama erkeklere hiç de dokunmayan bir tüzükten bahsediyoruz.

Kitabınızın, ‘feminist literatüre katkı’ sağlamasını istediğinizi sık vurguluyorsunuz. Türkiye’deki varolan feminist literatür seks işçiliğine nasıl bakıyor?

Aslında Türkiye’de henüz böyle bir literatür tam olarak gelişmiş değil. Daha emekleme aşamasında diyebiliriz. Yani birkaç sağlık raporu, dergi ve kitaptan başka bir külliyat yok henüz. 2007 yılında Ayşe Tükrükçü ve Saliha Ermez’in bağımsız milletvekili adaylıklarından sonra seks işçiliği ve fuhuş tartışmaları belirli feminist ve sol çevrelerde yapılmaya başlandı fakat sonra birden bu tartışmalar durdu. Aslında son yıllarda bu konuyla ilgili araştırma yapanların sayısı arttı ve eminim bu çalışmalar meyvelerini yakın gelecekte vermeye başlayacaklar. Tavır alması zor bir alan olduğundan çoğu kişinin bu konuda kafası karışık ve daha çok beraber tartışmaya ihtiyacımız var. Bahsettiğim tartışmaları yaparken de seks işçiliğinin asıl özneleriyle bu tartışmaları yürütmek önemli. Bu ise yeni yeni tekrardan kendine alan bulmaya başlayan bir durum.

Fuhuşun, ‘erkeklerin kadınların bedenini’ yönetme hakkını kurumsallaştırdıkları bir alan olduğu tezi, bugün aşılmış ve kıymet verilmeyen bir görüş mü?

Aslında hala kabul gören bir tez. Özellikle fuhuş/seks işçiliği tartışmalarında iki ayrı uç var: İlki fuhşa vurgu yapıp seks işçiliği kavramını kullanmaya tamamen karşı çıkan ve bunun sadece erkek cinselliğine hizmet eden bir kurum olduğunu, dolayısıyla da kökünden yok edilmesi gerektiğini savunan grup. Diğer uç görüş ise seks işçiliğini aşırı liberal bir perspektiften görerek bunu seçime dayandıran va hatta özgürleştirici bulan grup. Bu iki grubu bir çizginin iki zıt ucu gibi düşünürsek aslında aralarında kalan uzantıda yer alan bir sürü farklı pozisyon var. Ama bahsettiğiniz görüş hala çok yankı bulan ve birçok ortodoks feminist tarafından desteklenen bir pozisyon. Seks işçiliği yapan birçok aktivist bu katı görüşlerinden dolayı bu görüşü benimseyen feministleri yıllar içersinde çok sert eleştirdi ve kendilerinin deneyimlerine sözcülük yapmadıklarını dile getirdiler. Yapılan eleştiriler sayesinde feministler ve seks işçileri arasında yeni köprüler kuruldu. Hala da kurulmaya devam ediliyor.

Fuhuş alanını, ‘seks işçiliği’ kavramıyla tarif ettiğimizde insan hakları ve çalışma koşullarıyla ilgili bir sosyal çerçeve kurmuş oluyoruz. Ve bu alanın demokratikleşebilmesi için de bir mücadele zemini tarif ediyoruz. Peki yeterli mi? Bu kavramsallaştırma, para karşılığı seks yapan insanların dünyasıyla ilgili ihtiyaçları karşılıyor mu?

Hayır, maalesef tabii ki karşılamıyor. Yani seks işçiliği kavramının da dışarıda bırakmış olduğu bir sürü deneyim ve seks alışveriş biçimi var. Karşılığı illa ki her yerde aynı olmayan ve aynı motivasyonlarla yapılmayan seks alışveriş biçimleri varken hepsine birden seks işçiliği demek çok doğru değil. Bir de seks işçiliği kavramı bu işi yapanların yaşadığı her türlü şiddet biçimini karşılayabilen bir kavram değil. Sadece ekonomi-politik temelli değil, kültürel, etnik ve toplumsal cinsiyet temelli bir sürü şiddet biçimi de bu işin parçası. O yüzden seks işçiliği derken, bütün bu şiddet ilişkileri kesişimiyle beraber düşünmek lazım. Diğer bir yandan seks işçiliği kavramında ısrar etmek kısa dönemde önemli çünkü bu kavram sayesinde hayat kadınları içinde bulundukları sorunları özellikle yasal haklar, yani çalışma, güvenlik, sosyal güvence ve sağlık koşulları, çerçevesinde dile getirip siyasi mücadele verebiliyorlar. Öte taraftan seks işçiliğindeki ısrarın daha fazla devlet denetimi getireceğini söyleyen bi kamp da var ama bu daha çok seks işçiliğinin kayıtlı olarak yapılmadığı bağlamlara dair geliştirilen bir eleştiri. Türkiye’de ise zaten devlet en başından beri bu işin en başat aktörü ve denetleyicisi.

  

“Devlet ve mahremiyet ilişkisinden, devletin cinsel yaşam ve aile süreçlerine dair geliştirdiği belirli değerler ve normlar üzerinden kişilerin özel hayat alanlarını iktidarın vazgeçilmez bir siyasal alanı olarak kurmasını anlıyorum” diyorsunuz. Aslında evlerimizin içine de genelevlere baktığı gibi mi bakıyor?

Eğer analizimizi kadın cinselliği ve bedeni üzerinden kuracaksak çok fazla ortaklık görmek mümkün. Mesela aile veya ev içi alan dediğimiz yer özel alanmış ya da mahremmiş gibi tahayyül edilip sanki bu alanın siyasetle veya devlet politikalarıyla bir alakası yokmuş gibi lanse edilir. Halbuki kaç çocuk yapmamız gerektiğinden, bu çocukların anneleri tarafından nasıl yetiştirilmeleri gerektiğine kadar bir sürü sözde özel alana ait olması gereken kararları devlet kişilerinden birer vecize olarak sık sık işitiyoruz. O anlamda çok kaba bir tabirle aile içindeki kadın devlet tarafından nüfus planlama ve yetiştirme aracı olarak görülürken, genelevdeki kadın erkeğin bir türlü ‘zaptedilemez’ cinsel gücünü sakinleştirmesi gereken beden olarak görülüyor. Yani devlet hem geneleve hem de evlerin içine dikmiş gözlerini bakarken bir madalyonun iki yüzü gibi bakıyor.

Devletin, tüm toplumu erkek ve heteroseksüel hiyearşi ile örgütlemesinin en kolay okunduğu yer mi fuhuş alanı?

Aslında bu örgütlenmeyi ayan beyan okuyacak o kadar çok şey var ki Türkiye’de! Hele 2011 yılı mahkemelerin tecavüz davalarında aldığı dehşet kararlarla bu örgütlenme biçiminin tarihine damgasını vurdu. Misal N.Ç. davasında 13 yaşında bir kızın 26 kişi tarafından tecavüzüne karşı erkeklerin nasıl birlik olduğunu ve yaşanan dehşete utanmadan ‘rıza’ adını koyup suçluları nasıl asgari cezalar vererek koruduğunu hepimiz gördük. Sadece bu dava da değil, her gün farklı düzeylerde türlü çeşit bir sürü örneğini görüyoruz. Bir gün başbakan çıkıyor kadınlara üç çocuk yapmalarını salık veriyor, başka bir gün bir diğer kurumsal kişi çıkıyor, Kürtlerle Türkleri birbirinden kız alıp vererek barıştırma çağrısında bulunuyor. Ya da devletin bakanı çıkıp eşcinselleri hasta ilan edebiliyor ve böylece nefret cinayetlerine katkıda bulunabiliyor. Yani demek istediğim, bu erkekçi ve heteroseksüel devleti görüp anlamak için maalesef örneklerimiz çok fazla. Fuhuş alanı bunlardan sadece bir tanesi.

“… kayıtsız fuhuş alanında polisin, genelevlerde ise genelev patronlarının ve müşterilerin uyguladığı cinsel şiddet erkeğin cinsel arzusu için ayrıcalıklı bir alan kuruyor. Bu alanlar heteroseksüel yakınlık biçimlerinin ve erkeğin cinsel arzusunun zorunlu cinsel ihtiyaç olarak yasallaştığı yerler. Bu algılayış kendisini devletin cinsel şiddeti seks işçisi kadınların ve kadınların bedenlerini düzenlemede ve kontrol etmede bir araç olarak kullanmasında gösteriyor.” diyorsunuz. Bu söylediklerinizin yanı sıra, kadın cinselliğinin toplumsal görünürlük kazanmasının bir alanı değil mi ‘fuhuş’ alanı? Bu özel ‘dikkat’, bu öfke aslında buna mı?

Kesinlikle doğru! Aslında hayat kadınlarını belirli yerlere kapatma saikinin ardında kadınların aktif cinselliğini toplum sahnelerinden silme amacı da var. Seks işçisi kadınlar aslında kapılar ardına saklanması gereken ve toplum tarafından sürekli ayıp diye yaftalanan kadın cinselliğini bir yandan da toplumun yüzüne sürekli çarpan kişiler. Türkiye’ye genel olarak baktığımızda kadının aktif cinselliğinin tabu olarak görüldüğü, böyle bir cinsellikle karşılaştığında bunu namussuzlukla yaftalandığı ve sürekli erkeğin cinselliğine aktif bir anlam yüklendiği ve yüceltildiği bir yer. Tabii aslında bu durumun sınıfsal analizini de yapmak gerekiyor çünkü bazı kadınlar aktif cinselliklerini ne kadar sergileseler de toplum tarafından aynı şekilde yargılanmıyorlar. Misal İstanbul bazında düşünecek olursak, Nişantaşı, Bebek veya Etiler gibi yerlerde aktif kadın cinselliğine müsamaha çok daha fazla. Ama toplum geneline bakacak olursak tahammülsüzlük sadece seks işçileri sayesinde değil, namus ve kadın cinayetleri dolayısıyla da kolayca anlaşılabilir.

Devletin ‘kayıtlı’ ve ‘kayıtdışı’ fuhuş tarifi, nasıl ilişkilenmeler yaratıyor?

Aslında tüm kitap bunu anlatıyor. O yüzden bu sorunun cevabı çok uzun. Ama kısaca şunu söyleyebilirim ki, devletin kayıtlı ve kayıtdışı fuhuş tanımlamaları hem bu tanımlamalara denk düşen mekanlara hem de bu mekanların öznelerine dair, birbirinden farklı iktidar tekniklerinin geliştirilmesine neden oluyor. Yani devlet fuhuşla alakalı yaptığı tariflemeler üzerinden kendi iktidarını da mekan ve şiddet üzerinden farklı formlarda uyguluyor.

Akşam gazetesinde Eyüp Tatlıpınar’a anlattıklarınızda, 2001 yılından bu yana genelevlere kayıt yaptırmanın yasaklandığı bilgisini hatırlatıyorsunuz. Devlet, fuhuşu kayıtdışı alana çekmek mi istiyor sizce?

Sadece İstanbul genelevine kayıtlar durmuş durumda yoksa diğer genelevleriyle ilgili böyle bir malumatım yok. Devletin tam olarak ne yapmaya çalıştığını bilemiyorum ama yasal olan seks işçiliğini bu yolla bitirmeye çalışıp sonra da ‘fuhşu bitirdik’ propagandası yapmayı amaçlıyor olabilir. Öte yandan kayıtlı seks işçiliğinin bitmesi, seks işçiliğinin bitmesi anlamına gelmiyor çünkü bu sefer kayıtdışı alanda seks işçiliği iyice artıyor. Bu kayıtdışı alandan rant sağlayan insan sayısı ise çok fazla. Yani denetleme mekanizmaları keyfi ve daha esnek işlediği için, kayıtdışı alan kayıtlı olana göre türlü çeşit kurumsal ve kurumsal olmayan aktöre çok daha fazla kar sağlayan bir alan.

Fuhuş, kayıtdışı alana kaydığında devlet açısından daha mı “kolay” yönetilebilir hale geliyor?

Daha kolay veya zor diye bir değerlendirme yapmaktansa denetimin daha keyfi temellere dayandığını söylemek mümkün. Mesela kimi polislerin kendilerine verilen yasal gücü işlerine göre kullanarak seks işçilerinden, kadın tacirlerinden ve kayıtdışı seks işçiliği yapılan otel, gazino, bar ve kulüp sahiplerinden rüşvet aldığı seks işçiliği yapan kişiler tarafından defalarca dile getirildi.

Çalışmanız süresince çeşitli zorluklar yaşamışsınız. Hatta ‘kayıt dışı’ olarak engellenmiş bile sayılabilirsiniz. Neler yaşadınız?

Araştırmayı yaparken birçok zorlukla karşılaştım. En büyük zorluk kurumsal izin alma sürecinde yaşandı. İzin almamın daha kolay olacağını ve belirli kurumlar üzerinden araştırmamı yürütmede bana kolaylık sağlanacağını düşünmüştüm. Çok yanılmışım. Mesela kayıtlı ve kayıtdışı çalışan hayat kadınlarının rutin sağlık kontrolleri için gitmek zorunda oldukları hastaneye erişimimin çeşitli kılıflar altında engellendi. Bu hastane aslında Cankurtaran’daki Deri ve Tenasül Hastalıkları Devlet Hastanesi. Yani ismine baktığınızda herhangi birinin bu hastaneye ziyaret veya sağlık kontrolü amaçlı girmesinde bir sakınca yokmuş gibi görünüyor fakat pratikte durum böyle işlemiyordu. İlk ziyaretimden sonra benim ne hastaneye girmeme ne de oradaki kadınlarla kendi çabamla konuşmama izin verdiler. Sonrasında İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü’nden bu hastanede çalışma yapmak için izin almaya çalıştığımda bazı kişiler ‘Neden bu konuyu çalışmak istiyorsun? İlla hastanede çalışma yapacağım diyorsan sana hemen bir tane Kadın Doğum Hastanesi ayarlarız’ gibi beni bayağı şaşırtan önerilerde bulundular.

 ‘Hayat kadınları’na ulaşmakta zorlandınız mı?

Diğer önemli zorluk da buydu. Genelev vesikası olmayan kadınların girişi yasal olarak engellendiği için araştırma yürütürken halihazırda genelevde çalışan bir kadınla görüşemedim. Telefonla ulaşmayı başardığım birkaç kadın ise korktukları için konuşmak istemediler. Kayıtdışı çalışan seks işçisi kadınlara erişimim de zor oldu. Neyse ki birkaç arkadaş ve o zaman gönüllü olarak parçası olduğum bir sağlık projesi sayesinde kısıtlı sayıda da olsa kayıtdışı çalışan seks işçisi kadınlarına erişebildim. Tabii bir de bazı kadınların hikayelerini dinlerken ve sonrasında bu hikayelerle ilgili yazarken yaşadığım kişisel zorluklar var. Bazı hikayeler çok ağırdı. Ama umarım bunları okuyan insanlar, özellikle de kadınlar, seks işçilerini yargılamayı ve dışlamayı bırakıp, onları başka bir damardan anlamaya çaba gösterirler.

Bir ‘ikili sessizlik’ ten bahsediyorsunuz. Devletin bir temsil sistemi olarak sessizleştiğini, kurumların fuhuşla ilgili bilgi paylaşmada isteksiz davrandığını söylüyorsunuz. Ve bir de seks işçilerinin yaşadıklarını anlatmaktaki sessizlikleri… Mülakatlardaki duygunuzu soracak olursak, ‘hayat kadınları’ sizce neden susuyordu?

Açıkçası bunun nedenleri birden fazla. Bir tanesi ve en önemlisi hayat kadınlarının yaşamış oldukları güven sorunu. Bana açık açık ‘Sana niye şimdi durup dururken hayatımı ya da yaşadıklarımı anlatayım ki? Sana neden güveneyim ki? Polis ya da gazeteci olmadığını nereden bileceğim?’ diyen ve bu nedenlerden ötürü konuşamadığım kadınlar oldu. Diğer bir neden de aslında ilkine bağlı olarak eğer konuşurlarsa ve ben bu anlatılanları istemleri dışında çeşitli kişilerle isimlerini vererek paylaşırsam başlarına neler gelebileceği kaygısıyla alakalıydı.

İl sağlık müdürlüğünün, çalışmanıza katkı sağlamak için imzalamanızı istediği protokol neler içeriyordu? Araştırmacıları nasıl bir duvar bekliyor?

Önüme koyulan protokol her şeyden önce benim bağımsız bir araştırma yapmamı tamamen engelliyordu. Mesela İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü’nün belirlemiş olduğu bir kişiyi benim araştırmama atayacaklar ve ondan sonra araştırmamı yanımda bu kişi olmadan sürdüremeyecektim. Bu kişi yaptığım her mülakatta yanımda bulunacaktı ve bu yetmiyormuş gibi yapmış olduğum mülakatların deşifrasyonlarını İl Sağlık Müdürlüğü’ne teslim edecektim. Araştırma esnasında eğer hoşlarına gitmeyen ve kurumların itibarını zedeleyen bir şeyle karşılaşırlarsa araştırmayı feshetme hakları olduğu ve o ana kadar toplanmış olan verilerin hepsine el koyacakları yazıyordu protokolde. Tüm bunları görünce tabii ki bu protokole imza atmadım ve bir daha da İl Sağlık Müdürlüğü’nün kapısını çalmadım.

Araştırmacılar seks işçiliği gibi toplumsal ve kurumsal hassasiyete sahip alanlarda araştırma yapacaklarsa gerçekten onları zor bir süreç bekliyor çünkü Türkiye hem kurumsal hem de toplumsal olarak sosyal bilimler alanındaki araştırmalar açısından henüz demokratikleşebilmiş bir ülke değil. Öyle baskıcı ve susmanın en tehlikeden uzak yol olduğunu öğrenerek yetişmişiz ki, insanlar kendi seslerinden, düşüncelerinden ve fikirlerinden korkar hale gelmişler. Hele de devletle ilgili bir eleştiri yapılacaksa bunu ‘Devlet nerede? Ben de bu ülkenin vatandışıyım!’den öteye taşıyamıyorlar. Eleştirel düşünme ve tartışmanın maalesef kitlelere yayılmadığı ve hep fanusta kaldığı bir toplumsallıkta yaşıyoruz. O yüzden insanlara gidip belirli siyasi hassasiyetlerle ilgili soru sorunca cevap vermekten kaçıyorlar ya da bilindik resmi söylemlerle cevap veriyorlar. Toplumda çok çeşitli sözlere, söylemlere yer açmadan ve devletin bu otoriter, gizleyici ve hatta araştırmaları engelleyici tavrını eleştirmeden araştırmacıların daha uzun süre rahat edebileceklerini düşünmüyorum.

‘Devletin mahremi’ diye tanımladığınız kayıtlı fuhuş alanına araştırmacı olarak girmek neden bu kadar zor? Devlet ‘namusunu’ mu koruyor, yoksa yasal alanda olunduğu halde, saklanan iktidar ilişkilerinin deşifre olmasından mı korkuluyor?

Her ikisi de! Yani şöyle ki, aslında namusu korunan, seks işçiliği yapmayan sözde ‘namuslu’ kadınlar. Devlet genelevde çalışan ‘namussuz’ kadınla seks işçiliği yapmayan ‘namuslu’ kadın arasındaki olası karşılaşma ve iletişme hallerini sıfıra indirmeye çalışıyor. İki kadın kategorisinin birbiriyle işi olamayacağına kanaat getirmiş durumda. Fakat her iki kadın kategorisine biçilen alanlarda erkekler herhangi bir kısıtlama ve yargılamayla karşılaşmaksızın çok rahat hareket edebiliyorlar.

Diğer yandan dediğiniz gibi kayıtlı seks işçiliği alanına girmek, burada yaşanan ve devletin aktörlerinin de öncü olduğu bir sürü iktidar ilişkisini deşifre etmek demek. Gizliliğin kendisi belirli iktidar ilişkilerinin ve şiddet biçimlerinin sorgusuz sualsiz seks işçilerinin hayatlarını zapturapt altında tutmasına yarıyor. Bu gizlilik parçalanırsa ortaya dökülecek çok fazla kirli çamaşır var. Bu da kayıtlı seks işçiliğinde iktidar konumu tutmuş kimsenin işine gelmez.

Çok az seks işçisi ile görüşebildiğinizi yazıyorsunuz. Mülakat yaptığınız kişiler, hangi durum ve kimlikleri temsil ediyorlardı?

İki tanesi genelevden emekli olmuş ve hayatlarına başka işler yaparak yön vermeye çalışan kişilerdi. Hatta bir tanesi zamanında Öküz Dergisi’nde köşe yazarıydı. Bunu, geneleve ona müşteri kılığında gelen ziyaretçisi sayesinde yapmış, zamanında yazdıklarını düzenli olarak bu kişiye vermiş ve bu kişi de kendisinin yazılarını bu dergide yayınlamış. Diğer konuştuğum kişiler ise birisi dışında genelde genç ve kayıtdışı çalışan yoksul seks işçileriydiler diyebilirim. Yani geceleri çeşitleri caddelere çıkıp gayet düşük ücretlere kani olan kadınlardı. Sadece bir tanesi müşterilerini sokağa çıkmadan belirli bir ağ çerçevesinde buluyor ve görece seçici davranabiliyordu. Bu kadın da bayağı gençti ve iyi para kazanıyordu. Daha önceden ofis işi yapmış olduğu halde, o işi patronundan gördüğü taciz yüzünden bırakmış, ‘madem bu cinsel tacizden kurtuluş yok, ben de bu işi hakkıyla yapıp bari iyi para kazanırım’ diyerek seks işçiliği yapmaya başlamıştı.

Kayıtlı ya da kayıtdışı… Fuhuşun yaşandığı mekanların karakteri nasıl şekilleniyor? Ve buralarda nasıl iktidar ilişkileri beliriyor?

Kayıtlı mekanlar sınırları çok daha net ve denetimin sürekli olduğu mekanlar. Buradaki kadınlar belirli ve düzenli olarak sağlık kontrollerinden geçiriliyorlar. Ama bütün bu denetim mekanizmaları kayıtlı çalışan kadınların hayatlarını çoğu zaman kendilerinden çalıp devletin bir malı haline getiriyor. Kayıtdışı seks işçiliği mekanları ise polisle yaşanan kaç-kovala taktiklerine dayanan, bu yüzden sınırları çok daha değişken ve esnek olan ve rüşvet ilişkileriyle iyice içi içe geçmiş alanlar.

Kitap, heteroseksüel kadın ‘seks işçileri’ üzerinde daha fazla odaklanıyor. Ama daha önce de andığımız, Eyüp Tatlıpınar’la yaptığınız söyleşide, İstanbul’un 18 yaş altı ‘erkek çocuk seks işçisi’ merkezine dönüştüğü belirtiliyor. Bu çocuklar nasıl bir ilişkiler ağının içinde çalıştırılıyor?

Maalesef bu çocuklarla ilgili çok fazla bilgiye sahip değilim. Keşke birisi de çıkıp o alanda yaşanan şiddet ilişkileriyle ilgili bir araştırma ortaya çıkarsa! Henüz 18 yaşın altında oldukları için çok daha zorlu bir alan. Yalnız dinlediğim bazı hikayelerden bildiğim kadarıyla bu çocukların arasında eşcinsel olduğunu ailesine itiraf etmiş ve bu yüzden ailesi tarafından dışlanmış ve terkedilmiş çocuklardan tutun, bu şehre zorunlu göç ve başka çeşitli ekonomik zorluklardan dolayı gelen ailelerin çocuklarına kadar değişen bir profil mevcut. Müşterileri de tahmin edersiniz ki yine erkekler.

90’lardan itibaren görünürlük kazandığına dikkat çektiğiniz ‘trans kadınlar’ ve yaşadıkları çalışmanızda ne kadar yer bulabildi? Trans kadınları, travestileri daha da karanlık bir devlet baskısı mı kuşatıyor?

Ne yazık ki bu kitaptaki araştırma sadece kadınları kapsıyor. Aslında devletin kadın seks işçileriyle kurduğu ilişkiye bakmak istemiştim ve yüksek lisans programı gereği uzun soluklu bir araştırma olamadı. Fakat doktora çalışmamın bir kısmı seks işçisi trans kadınların yaşadıkları şiddet ve ayrımcılıkla ilgili. Trans kadınlar, trans olmayan kadınlara göre çok daha fazla seks işçiliği yapmaya mecbur kalıyorlar. Yani toplumun diğer kademelerinde iş bulmak yaşadıkları ayrımcılık yüzünden çok zor ve çoğu için seks işçiliği bir zorunluluk haline geliyor. Seks işçiliğine karşı değiller fakat bu işin kendilerine bir zorunluluk olarak dayatılmasından çok şikayetçiler. Aynı zamanda özellikle son üç yıldır yaşanan trans kadın cinayetleri trans kadınların içinde yaşadıkları ve sırf trans oldukları için karşı karşıya oldukları şiddete dair çok şey söylüyor. Bu güvensizlik ve ölümle sürekli iç içe olma hali trans olmayan kadınlara göre daha yoğun yaşanan bir durum.

O söyleşide, ‘Seks işçilerinin en ‘şanslı’ grubu, ‘görünmedikleri’ için erkekler’ diyorsunuz. Türkiye’de erkek seks işçiliği ile ilgili hukuksal durum ve toplumsal algı sizce ne?

Erkek seks işçileri kadın ve trans kadın seks işçileri kadar ortalıkta değiller. Özellikle 18 yaş üstü için konuşursak bu işi zevk için sadece geceleri yapan ve gündüzleri başka işte çalışan erkek sayısı da fazla. Genelde müşterilerini internet aracılığıyla bulup sokağı fazla kullanmıyorlar. Bu yüzden de polis şiddetine diğer kayıtdışı çalışan seks işçileri kadar maruz kalmıyorlar. Hukuki düzenlemelerde zaten erkek seks işçisi diye bir kategori yok; ‘genel kadın’ diye bir tanımlama var ve bu da sadece kadınları ve pembe kimliğe sahip trans kadınları kapsıyor. Toplumsal algı da genelde gizlilikten yana; yani gizli kaldığı ve ortalıkta yapılmadığı sürece bir sorun yok havası hakim.

Erkek seks işçileri toplumsal olarak görünürlük kazanmadıkları için mi yoksa devletin erkek-egemen, heteroseksüel kodları nedeniyle mi ‘şimdilik’ ‘şanslı’ sizce?

Aslında bu soruya cevap verebilmek için erkek seks işçileriyle ilgili daha ayrıntılı bir çalışma yapmak gerekiyor. Ama kanımca iki unsurun da rolü var. Sonuçta erkekler ne yaparlarsa yapsınlar, cinsellikleri ve onu nasıl yaşadıkları üzerinden kadınlar kadar ‘namussuz’ damgasını yemiyorlar. Aslında erkek seks işçilerinin gün yüzüne çıkması sadece onlara zarar vermez; bu toplumda kendini heteroseksüel maskeler altında gizlemiş bir sürü eşcinsel erkeğin kimliğinin de açığa çıkması demek olur ki bu da toplumda egemen olan bir sürü cinsel kod ve değeri alaşağı edebilecek potansiyele sahip. Erkeklerin ve cinsiyet değişim ameliyatı geçirmemiş trans kadınların müşterilerinin çoğu dışarda maço geçinen, erkekliğini kadınlarla girdiği cinsel ilişkisi üzerinden sürekli vurgulayan ya da evli, işinde gücünde, kendine göre saygın bir yaşantısı olan ve çevresi tarafından heteroseksüel olarak bilinen erkeklerden oluşuyor. Dolayısıyla erkek seks işçilerinin gizli olması herkesin işine geliyor.

Travesti ve trans kadınların maruz kaldığı şiddetin çok farklı boyutları var. Çok da konuşuldu. Peki neden ‘fuhuş’ alanının tamamı bir erkek şiddetinin tehditi altında? Toplum seks işçilerine karşı neden linç etmenin eşiğinde bir duruş sergiliyor?

Bu toplumun kendine günah keçisi arayıp bulmakta üstüne yok! Genelde bu günah keçileri kendinden olmayan, genel normu ve değerleri sahiplenmeyen ve sahiplenmek de istemeyen kişiler içersinden seçiliyor. Mesela hatırlayın, 1990’larda Sovyetler Birliği çöktükten sonra Türkiye’ye göç eden ve seks işçiliği yapmak zorunda kalan bir sürü Rus kadını gazetelerde boy boy ‘Nataşa’ sözcüğü altında yaftalandıkları yetmiyormuş gibi bir yandan da Türk erkeklerini baştan çıkararak aile değerlerini yıktıkları ve Türk erkeklerine AIDS bulaştırdıkları için nefret odağı haline getirilmişti. Irkçılık ve cinsiyetçilik iyice iç içe geçmiş, yine erkeği koruyan, onu hiçbir şekilde yargılamayan bir hal almıştı. Hatta bu adamların eşleri kocalarını ‘Nataşa’lardan korumak için dernekler bile kurmuşlardı. Yani bu nefreti üreten sadece erkekler değil, aynı zamanda erkeklerini her koşulda haklı çıkaran ve ‘erkeğin elinin kiridir’ diye bu erkek egemen bakışı meşrulaştıran kadınların da bir parçası olduğu toplumsal örgütlenme. Kendine dönüp bakmak diye bir şey yok; hep bir ‘öteki’ yaratıp bu ötekini suçlu ilan etmekten doğan bir şiddet kültürünün içersinde hepimiz yoğrulup gidiyoruz. Tahammül denen şeyin esamesi okunmuyor. Yıkma, yakma, yok etme üzerinden sosyalleşmiş ve bununla sanki bir marifetmiş gibi gurur duyan insanların çoğunlukta olduğu bir ülkedeyiz. O yüzden bu linç kültürü sadece seks işçilerini değil, yeri geliyor Kürtleri, yeri geliyor Alevileri ve yeri geliyor trans kadınları vuruyor.

‘Para karşılığı seks yapan’ insanlar orta sınıfın, sokaktaki insanın hangi duygusunu tehdit ediyor?

Aslında kutsal aile ve bu aileyi oluşturan cinselliğin kutsal ve mahrem olduğu mitini tehdit ediyor diye düşünüyorum. Bir yandan da orta sınıf ailelerin sahip çıktığı ve büyük anlamda yatırım yaptığı belirli kadınlık ve erkeklik modellerini de alaşağı eden bir karşılaşmaya neden oluyor. Özellikle kadın cinselliğine dair her daim kontrolde tutulması gereken aşırılıkları insanların yüzüne vuran kişiler seks işçileri. Hani orta sınıf kadın da ‘aşüfteliğe’ soyunabilir ama bunu ancak yatak odasında, kapalı kapılar aradında, ancak kocasına karşı yapmalıdır. Yoksa gündelik yaşamında cinselliğinden arınmış, kendini annelik, ev kadınlığı ve kariyeri aynı anda becerebilen bir başarı hikayesi üzerinden kurması gerekir. Seks işçileri tam da bu kapılar ardında tutulması gereken ve mahrem olanı ortaya saçabilen kişiler oldukları için tehdit ediciler.

Kitap boyunca kullandığınız ‘devletin kıyıları’ kavramsallaştırması, ‘fuhuş’ alanı dışında hangi toplumsal sorunlar ve devletle ilişkilenme alanları için kullanılabilir?

Bu aslında devletin norm dışı diye tanımladığı her öznesi için geçerli bir kavramsallaştırma. Bugüne kadar benzer kapatma biçimlerini, hatta daha beterini, kendine muhalefet edene defalarca yaptı ve yapıyor. Köylerinden sürülen, türlü çeşit işkence ve baskıya maruz bıraktığı Kürtlerden tutun, sokak çocuklarına, kentsel dönüşüm nedeniyle yerlerinden edilen insanlara, şehrin iyice dışına püskürtülmüş yoksul kimselere kadar bir sürü kişiyi devletin benzer şekillerde ilişkilendiği gruplar olarak görebiliriz. Ya da gözaltına alıp sonra da tutukladığı öğrenciler, gazeteciler, öğretim üyeleri ve çeşitli muhalifler de aslında bir anda bu kıyılara yerleştirilebiliyor. Mesela daha dün öğrenciyken bugün birden hapishanede suçlu, ‘terörist’ konumunda bulabiliyorsun kendini. Kıyılar dediğimiz kavramsallaştırma devletin sınıfla, etnik kimliklerle ve toplumsal cinsiyetle kurduğu ilişkiler silsilesinin sonucu oluşan iktidar alanları. Ama buralarda iktidar normal ve yumuşak biçimlerinden çok daha farklı işliyor, insanın etini bedenini çok daha fazla acıtıyor.

Seks işçiliği, neden feminist hareket içinde bu kadar geç gündeme gelebildi? Başlarda sözünü ettiğimiz kavramsal tartışmanın bunda payı var mı sizce?

Aslında kavramsal tartışma birkaç yıldır feminist gündeme girdi. Gündeme girerken de bazen hakkında çok söz üretildi, çoğu zaman da yine sessizliğe gömüldü. Şimdi yeniden bir hareketlenme var. Umarım güzel tartışmalar dönecek, güzel işler çıkacak bu hareketlenmeden. Seks işçiliğinin feminist gündeme gelmesindeki gecikmenin birkaç nedeni olduğunu düşünüyorum. En önemlisi kadınların kendi cinselliklerini konuşmaya alışık olmaması ve bunun çeşitli feminist örgütlerde bile hala çok büyük bir tabu oluşu. İkincisi ise zamanında sol örgütler nasıl toplumsal cinsiyet meselesini hep sonraya atıp aslolan mücadeleyi hep belirli bir sınıf analizine dayanan mücadele biçimi diye tanımladılarsa, aslında birçok feminist örgüt de kendi içinde siyasi gündem açısından benzer hiyerarşiler oluşturup fahişelik ve seks işçiliği meselesini hep erteledi. Ya da yapılan tartışmalar çoğunlukla seks işçiliği yapmayan feminist kadınlar arasında yapıldığı için bir noktadan sonra tıkandı ve seks işçilerini kendi siyasetine çağıramaz hale geldi. Ama şimdilerde bu yavaş yavaş kırılmaya başlıyor. Aslında bu kırılmada LGBTT siyasetin çok büyük etkisi var. Bu da hem feminist siyaset için hem de kadınlar olarak kendi cinselliğimizi konuşabilmek için çok umut verici bir gelişme.

Aslı Zengin; 1981 Samsun doğumlu. Samsun Anadolu Lisesinin ardından eğitimine Boğaziçi Üniversitesi Ekonomi Bölümünde devam etti. 2004-7 yılları arasında aynı üniversitenin Sosyoloji Bölümünde yüksek lisans eğitimini tamamladı. Yıllar içerisinde hem bağımsız hem de Amargi Kadın Akademisi’ne bağlı olarak çeşitli feminist çalışmalarda bulundu. Halen Toronto Üniversitesi Antropoloji ve Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları ortak doktora programında çalışmalarına devam ediyor.

Bildiğin Gibi Değil

Bildiğin Gibi Değil 90′larda Güneydoğu’da Çocuk Olmak

Yaraları Hakikatle Sarmak – Rojin Canan Akın, Funda Danışman

Metis Kitap, Haziran 2011, İstanbul

Çocukluğu hatırlamanın biraz buruk, çokça tatlı bir yanı var. Yeniden o yaşlarda olamayacağımız için içimiz burulur burulmasına, ama konu çocukluk yıllarımızdan açıldığında anlatacak bir dolu şey buluveririz. Karşımızdakiyle aynı şeyleri, diyelim bir sakız markasını, bir oyunu, bir televizyon dizisini hatırlıyorsak o yılları birlikte geçirmiş gibi oluruz, birbirimizin hafızasını tetiklemeye çalışırız. “Bak bir de şey vardı o zamanlar, bildin mi?” Son yıllarda internet forumlarında ya da sosyal ağlarda çocukluklarından benzer şeyler hatırlayanların birbirlerini bulup bitmek bilmez muhabbetlere giriştiklerine sıklıkla tanık oluyoruz. Haliyle hatırlananlar da çoğunlukla o yaşlardaki çocukların dünyalarına ait şeyler oluyor. Bu muhabbetler zaman içinde televizyon dizilerine, talk-show’lara yansıdıkça sanki bütün Türkiye’nin ortak bir geçmişi varmış yanılsaması çıkıyor ortaya. 80’lerin ikinci yarısında ve 90’larda bütün çocuklar aynı oyunları oynayıp aynı televizyon dizileri seyretmişler, aynı modaları takip etmeye çabalamış, benzer şarkılar dinlemişler gibi.

“Ortak geçmiş” dediğimiz şey “ortak kader” gibi kurgusal, hayal ve imal edilmiş bir şey aslında. Ne var ki aynı toplumsal kesimden sürekli aynı ya da benzeşen kişiler konuştukça bu hayali ortaklık gerçek zannedilmeye başlıyor; klişeler, ezberler yaşananların önüne geçiyor. Rojin Canan Akın ile Funda Danışman’ın hazırladıkları Bildiğin Gibi Değil/ 90’larda Güneydoğu’da Çocuk Olmak, çocuklukları aynı ülkenin doğusunda geçmiş olanların öbür çocuklardan çok farklı şeyler yaşadıkları gerçeğiyle yüzleştiriyor bizi. Bu çocukların hatırladıkları şeyler de -Batı’dakilerin çocukluk hikâyelerinin benzeşmesi gibi- birbirine bir hayli benziyor. Çarpıcı bir başka nokta var burada. Varlıklı biriyle yoksul biri çocukluklarını düşündüklerinde çok da benzer şeyler hatırlamazlar. Biri tatilde yurtdışına gitmiş, öbürü ailesinin geçimi için çalışmak zorunda kalmıştır vs. Bildiğin Gibi Değil’deki çocukların da bazısı varlıklı ailelerden geliyor, bazısı ise çok yoksul; aşiretlerin önde gelen ailelerinden olanlar da var içlerinde, sürekli/düzenli işi olmayan aile büyükleriyle birlikte çocuk yaşta Batı illerine çalışmaya gitmek zorunda olanlar da. Yine de anlattıkları şeylerin büyük bölümünün ortak/benzeş olması, Türkiye’nin güneydoğusuyla ilgili sorunun bazılarınca ifade edildiği gibi sadece azgelişmişlikle ilgili ya da ekonomik nedenleri olmadığını, zengin-yoksul (ağa-köylü) ayrımını dikey olarak kesen başka bir sorunun varlığını bir kez daha hatırlatıyor. Örneğin, dedesi devletle ortak çalışmış bir milis olan Wanbetan’ın gördüğü ve tanık olduğu zulme ne ailesinin geçmişi ne babasının ekonomik imkânları ve devlet güçleri nezdindeki itibarı engel olabiliyor.

“BU MUDUR KARDEŞLİK?”

Bunlar elbette yeni değil, on yıllardır Türkiye’de sıkça dile getiriliyor; Kürtlerin Kürt oldukları için ezildikleri, yok sayıldıkları, katledildikleri, zulüm gördükleri… Akın ile Danışman’ın görüştüğü katılımcıların anlattıkları olaylar bir başka yalanın örtüsünü sıyırıyor. Türkiye’nin doğu ve güneydoğusunda 90’lar boyunca “istenmeyen” şeyler yaşandığından kimsenin kuşkusu yok artık, ama yaşananların masum halkı değil teröristleri ve yandaşlarını hedef almış olduğu yalanı Batı’da bir hayli müşteri buluyor. Kitapta çocukluk ve gençlik hatıraları olarak anlatılanlarsa 90’larda yaşananların nasıl büyük ve yaygın bir zulüm olduğunun farkına varmamızı sağlıyor. Geçen sene Habur’daki kamptan bir grup Türkiye’ye geldiğinde yaşanan tartışmalar o kadar öne çıktı ki, “Bu insanlar ne zaman Türkiye’den gittiler, neden on yıla yakın zamandır BM kampında yaşamayı yeğliyorlar?” sorusu pek gündeme gelemedi. Bir mülteci kampındaki hayatı (üstelik iç savaş yaşanan Irak’taki bir kampı, dikkatinizi çekerim) yeğleyenlerin başlarına ne gelmişti? Üstelik bu gelenler öyle teröriste falan da benzemiyorlardı, yaşlılar, kadınlar, çocuklar vardı aralarında. 1984 doğumlu Nuvin’in anlattıkları yaşanan felaketin zaman ve mekân ötesi bir hal aldığını gösteriyor, onun ve ailesinin K. Irak’a gitmeden önce yaşadıkları kadar, BM kampında yaşadıkları da acılarla ve zorluklarla dolu. Nuvin’in hayat çizgisi 2006’da döndükten sonra da pek değişmiyor. Aynı davadan üç kez yargılanıyor, aylarca haksız yere tutuklu kalıyor. Şöyle sesleniyor Nuvin söyleşinin sonunda: “Biz kardeşiz, diyorlar, ama ortada bir kardeşlik görmüyoruz. Bize hayvan muamelesi yapılıyor. Ben küçüklüğümden beri rezillik içindeyim. Açlık, susuzluk ve sefalet içinde geçti ömrüm. Bu mudur kardeşlik?”

Bildiğin Gibi Değil’in bir başka önemli yönü de görüşülen kişilerin sadece başlarına gelenleri anlatmıyor olmaları. Katılımcılar yaşadıkları acıların, gördükleri zulmün iç dünyalarında nelere yol açtığına da az ya da çok değiniyorlar. Çoğunun belirli bir yaşa geldikten sonra dönüp çocukluklarına baktıklarında bir yandan da kendilerini tarttıkları anlaşılıyor. Neyi neden yaptıklarının, başlarına gelenlere hangi dönemlerde nasıl tepkiler verdiklerinin üzerinde bir hayli düşündükleri anlaşılıyor. Belli ki kimsenin el uzatmadığı zamanlar boyunca kendilerini sağaltmanın bir yolunu aramışlar. Çektikleri acıların iç dünyalarında bıraktığı tortuları, izleri kendi tutum ve davranışlarında fark ettikçe bunlara birer mim koyup üzerinde düşünüp taşınmışlar.

Kitapta sadece yaşanan siyasi baskı ve zulüm anlatılmıyor. Aile içi ilişkilere, kadın-erkek ilişkisine ve gündelik hayata dair dikkat çekici ayrıntılar da aktarıyor katılımcılar. Avsiya’nın şu sözleriyse o yılların genel atmosferinin çarpıcı bir ifadesi: “Buralarda öğlen vakitleri insanın içine hüzün düşerdi. Akşamı ve yarını düşünürdün. Yarın sabaha kim kalkar, kim ölür, kim yaralanır diye. Bu yüzden hiç akşam olsun istemezdim.”

BAŞKALARININ ACILARINA TANIK OLMAK

Katılımcıların çoğu kendi başlarına gelenlerden daha beterini çekmiş olanlara tanıklık etmişler. Kimi babasının, kimi kardeşinin, arkadaşının ya da sadece aynı anda aynı işkencehanede bulunan bir başkasının başına gelenleri gördüklerinde kendi çektiği acıların çok da önemli olmadığını düşündüklerini ifade ediyor. Çektikleri fiziksel acının yanı sıra, daha zor durumdaki bir başkasının acısına engel olamamanın, eli kolu bağlı kalmanın ruhsal acısını duyduklarından, bu ikincisinin yarattığı tahribatın azımsanmayacak ölçüde olduğundan satır aralarında söz ediyorlar. (Tam da bu nedenle, başkalarının acılarıyla acıları katmerlendiği için çektikleri acıları görmezden gelmiş olanları anlamakta zorlanıyorlar.) Ağız birliği etmişlercesine bütün katılımcılar, söz barışmak ve affetmek (güncel bir deyimle “helalleşmek” de denebilir) bahislerine gelince, barışacaklarını ama affedemeyeceklerini söylüyorlar çoğunlukla. Aznavurê, affedebilmesi için toprak altındakilerin çıkmasının, geçmişinin geri verilmesinin gerektiğini söylüyor örneğin. Xêzek unutamayacağı için affedemeyeceğini, Stililê ancak unutabilirse affedebileceğini söylüyor, Şêyhan ise öldürülen babası aklına geldiğinde affedemeyeceğini belirtiyor.

Bütün bu yaşadıklarına ve affetmelerinin imkânsızlığının farkında olmalarına rağmen barışmaktan yana olduklarının altını ısrarla çiziyorlar. Kendilerine bu acıları bizzat yaşatanları, katilleri, katliam emirlerini verenleri, işkencecileri ise affedemeyeceklerini, onların hak ettikleri cezalara çarptırıldıklarını görmek istediklerini vurguluyorlar. Başlarına gelenlere, çektikleri acılara gözlerini kapatanlara ise sitem ediyorlar. Bir ülkenin bir bölümünü böylesi bir savaş sarmış, evler, köyler yanar, insanlar kendilerini neyin beklediğini bilmeden yollara düşmüş, sürülmüşken ülkenin öbür yarısındakilerin bu yaşananlara kayıtsız kalmış olmalarını anlamakta zorlandıkları anlaşılıyor. Barış konusunda çok umutsuz değiller, ama barışabilmeleri için bugüne kadar duyulmayan seslerinin duyulması gerektiği ifade ediyorlar. Empati bekliyorlar, basit bir şey istiyorlar, kendinizi bizim yerimize koyun, yedi yaşına kadar işitmediğiniz bir dilde eğitim almaya zorlansanız, bütün köyünüz meydanda toplanıp üzerlerine kurşunlar yağdırılsa, en sevdiğiniz insanlar güpegündüz sokak ortasında öldürülse, katilleri yıllarca bulunmasa, küçücük bir çocukken bulduğu mayının patlamasıyla ölen arkadaşlarınız olsa, onların ölümüne tanık olmuş olsanız, çatışmaların sona erdiği dönemlerde, ülkenin öbür ucunda kutlama için atılan havai fişeklerin sesiyle o günlerin yeniden geldiği korkusuyla ürperecek kadar sinirleriniz harap olmuşsa ne yapardınız bunu sorun kendinize, diyorlar.

HAKİKATLERİN ARAŞTIRILMASI

Barış için, kalıcı ve sürdürülebilir bir barış için 90’lar boyunca neler yaşandığının tam olarak bilinmesi gerekiyor. Avsiya şöyle sesleniyor: “Benim tek isteğim insanların burada ne çektiğimizi bilmeleri. Batı’dakiler bu yaşadıklarımızı yaşasaydı herhalde dünyayı yakarlardı, diyorum. O yüzden bizi anlamalarını ve barış için bize destek vermelerini istiyorum.” Kendi yaşadıkları bir yana, tanık olduğu vahşetin ardından “Hazal’dan sonrası yoktu artık bizim için. Ülke anlamını yitirdi. Yani hukuk, anayasa her şey bitti” diyen Wanbetan’ın aklının almadığı insanın insana böyle bir vahşeti nasıl reva gördüğü kadar, insanların ilgisizliği aynı zamanda: “Biz neyiz, dünyanın neresindeyiz? Bu ülkenin insanları bizi niye görmüyor? Burada bu kadar kan akarken, bu kadar insan ölürken, bu küçücük çocuklar bunları yaşarken bu ülkenin insanları niye duymuyor bizi?”

Bildiğin Gibi Değil’de hayat hikâyelerini, yaşadıkları acıları anlatan katılımcıların çocukluk ve gençlik hatıraları fiziksel ve ruhsal acılarla dolu. Anlattıklarını art arda okudukça barış için atılacak adımlardan ilkinin gerçeklerin ortaya çıkması için çalışmak olduğu anlaşılıyor. Onların yaşadıklarını unutmaları imkânsız, ama uğradıkları zulme kayıtsız kalmayı bırakır, kafalarımızı gömdüğümüz kumdan çıkartıp işlenen suçların sorumlularının bulunması, bu acıları yaşatanların yanına kâr kalmaması için bir şeyler yapabilirsek, sadece onların acıları görülmüş, yaralarına bir insanın başka bir insanın acısına ortak olmasının mucizevi merhemi sürülmüş olmayacak, bundan sonra benzer acıların yaşanmasına da engel olunacaktır.

Ergenekon’un Fırat’ın doğusunda neler yaptığı konusu bu nedenle çok önemli. Hakikatlerin araştırılması için komisyonlar kurulması, 90’larda neler yaşandığının korkusuzca araştırılması bu yüzden şart. Bunlar, evet, bir yanıyla toplumsal-siyasal talepler, ama Bildiğin Gibi Değil’i okuduğumuzda anlıyoruz ki bu taleplerin bireysel bir yanı da var; bireylerin altüst olmuş hayatlarının düzene girmesi, yaraların sarılması, sağalması için de bu taleplerin mutlaka hayata geçirilmesi gerekiyor.

(Taraf Kitap‘ın 10 Temmuz 2011 tarihli 6. sayısında yayınlanmıştır.)

Kitaptan ALINTILAR

“Sonra beni götürdüler. Oyun oynayalım, dediler. Daha önce bizi doktora götürdükleri için bakire raporumuz var. Bakire olduğumuz için önden bir şey yapamıyorlar. Ha bire arkadan. Şişe vardı, bilmem ne vardı. Şişeyi içinde patlatalım mı, yok getir kıralım falan. Bilmem hangi ülkede öyle yapıyorlarmış. Kırıyorlarmış. Şişe oyunu oynayalım vesaire ama samimi olarak söylüyorum. Arkam parçalandı desem yeridir. Göğüs ucum koptu. Çıktıktan sonra tek dikiş attırdık. Göğsümün bu tarafından süt gelmiyor. Bende sadece iki gözenek var. O da kenarlarda kaldı. Üzerimde sigara yaktılar. Hâlâ izi var. Ben bir erkeğin bu kadar çirkinleşebileceğini orada gördüm. Daha hiçbir erkekle tanışmadan erkeklerin ne kadar çirkin olabileceğini orada gördüm... Bunlar devletin milliyetçileri, devlete sahip çıkanlar, koruyanlardı. Arkamızdan ha bire kan akıyordu.

...Karşıdan bir çığlık kopuyor ki dehşet. Küçük bir kız. Çığlığı korkunç. Anlamıyoruz. Dokuz veya on yaşlarındaydı. Bize göre çok çocuktu. Göğüsleri daha gelişmemişti. Hazal nasıl zevk alıyor musun, falan diyorlar. Ama kız ölüyor. Bir adam sürekli bağırıyor. Gözlerimiz kapalı. Anlamıyoruz. Arkamdan kan akıyor. Göğüs uçlarım ağrıyor, dayanacak güçte değilim. Vücudum alev alev yanıyor. Artık dayak yemek istemiyordum. Arkamın acısı beni zorluyor. Yanımdaki beni dürttü. Gözlerini aç, dedi. Açamam, dedim. Dayanacak gücüm yok, dedim. Kürtçe, aç gözlerini, dedi. Kararlı sesi beni korkuttu. Göğüsleri daha belirgin olmayan bir kız çocuğu, saçları dağılmış. Kızın bacaklarının arasından kan akıyor. Ne oldu anlamadık. Tokat atıyorum yok. Kızın gözleri fal taşı gibi açılmış. Kız defalarca tecavüze uğramış. Kızdan ha bire kan boşalıyordu. Ne yapsam kendine gelmiyor. Sanki gözleri yırtılıyor. Kürtçe konuşuyorum yok, Türkçe konuşuyorum yok. Hiç tepki yok. Kaskatı olmuş. Ped koyalım, bir şey yapalım diyorum ama taş gibi kaskatı. Ped tutacak gibi değil. Ben ses etmiyorum ama yanımdaki bastı küfrü. Artık ağzına geleni sayıyor. Biri gelip diyor ki dokuz kişi onu... Biraz daha konuşursanız yirmi kişi gelip sizi... Biri diyor ki babası daha konuşmadı mı? Babasını konuşturmak için küçücük kıza gözünün önünde tecavüz etmişler.”

Aznavurê, Erkek, 31, Mardin

(…) Bakırköy’de Ferdi Bey vardı. İş arıyordum, restoranda bulaşıkçı aranıyor yazısını gördüm. İşe başladım orda, aynı gün öğle yemeğinde Ferdi bey, Aznavurê nerelisin, diye sordu. Mardinliyim, dedim. Zaten Doğulu olduğumuz şivemizden anlaşılıyor. Hadi ya, Teksaslı mısın, dedi. Baban ne iş yapıyor, dedi. Şeriftir, dedim.

(…) Devlet şu şekilde güzelleşti diyebiliriz. Bana geçmişimi veremez ama çocuklarıma geleceklerini verebilir. Hâlâ bazı şeyleri kurtarma şansına sahip olduğumuza inanıyorum.

Aşî, Erkek, 41, Batman

(…) Aslında karşı taraf ne bizi anlıyor, ne de kendini anlayabiliyor. Vahşeti yakılmaları yıkılmaları biz gördük, ama onların fikri düzeyde yaklaşımları çok daha sakat. Bazı aydınlar hariç Batıdaki komünist, solcu aydınların buradaki insanları anladığına inanmıyorum. Dünyanın neresinde olursanız olun, zulmeden tarafın aydınları var, onlar her zaman zulme uğrayan insanların yanında yer alırdı, ama Türkiye’de bu yapılmadı. Ülkenin solcuları bile bu sorunun adını koymaktan uzak kaldı. Bu nedenle İslami alanın, solcu alanın aydınlarının bu soruna yaklaşımlarını samimi görmüyorum. Bizler sürekli öldük ama onların da sürekli çocukları öldü. Bu ölümler bile onları harekete geçirmedi.

Nuvin, Kadın, 27, Şırnak

(…) Barış olursa kardeşlerimi, annemi babamı görürüm, onlara kavuşurum. Bundan daha insani ne olabilir ki?

Fîrdews, Kadın, 31, Hakkari

(…) Aslında bazen düşünüyorum da babam iyi ki öldü de kurtuldu. Çünkü her gece, her gece evimize baskın yapılıyordu, babamı sürekli gözaltına alıyorlardı. Babam günlerce işkence görüyordu, bazen bir gün tutuluyordu, bazen 10 gün tutuluyordu. Serbest bırakılıp eve geliyordu perişan halde, bırakıldığı günün akşamı yine ev basılıyordu, yine götürülüyordu. Öldürülmeden önce hep böyleydi halimiz…

(…) Aslında anlatmak istediğim çok şey var, ama kusura bakmayın korkuyorum, çocuklarım var, kocam var. Onlara bir şey olmasından korktuğum için konuşamıyorum. Burası küçük bir yer, başımıza her an her şey gelebilir. Çevreden değil, devletten korkuyorum, o yüzden konuşamıyorum.

Gırê Colya, Erkek, 31, Şırnak

(…) Kardeş diyoruz. Biz de kardeş diyoruz. Kardeş dediğin kişiye nasıl el uzatmıyorsun? Kardeş dediğin kişiyi nasıl alıp götürüyorsun? Düşün yani bir kişinin değil, belki tamam benim babam bir kişiydi gitti. Arkasında kaç kişiyi bıraktı? 30 bin kişi diyoruz. Peki 30 bin kişiyle kaç kişi perişan oldu? Kaç kişi kötü yollara itildi? Bunları da gözönünde bulunduralım.

Stililê, Kadın, 32, Mardin

(…) Büyüdüğüm zaman, 18 yaşına geldiğim zaman kazanacağım ilk parayla silah alıp intikam almak istiyordum. Başka bir düşüncem yoktu. Hayalim buydu hep. Bu duygu birinci sınıfta yoktu dördüncü veya beşinci sınıfta oluşmaya başladı.

(…) Bakıyorsun sen bir kadınsın, söz hakkın yok. Bakıyorsun insan yerine konmuyorsun. Gittiğin her yerde kendi dilin yasak. Gidiyorsun hükümet konağına, Türkçe bilsen işlerin oluyor. Benim annem hiç Türkçe bilmiyor, konuşamaz da bundan sonra. Annemin kimliği yoktu ve gittiğimizde kimlik vermek için annemin Türkçe konuşmasını istediler.

Xêzek, Erkek, 31, Çukurca

(…) Ayhan abim dağa gitmeden önce cezaevindeydi. Lisede okurken tutuklandı. 7 sene Muş Cezaevi’nde yattı, sonra serbest kalır kalmaz, burda 3 gün bile kalmadan gerillaya çıkış yaptı. Cezaevindeyken işkenceden dolayı sağ gözünü kaybetmişti. Bir ayağı da sakattı, işkencede ayağını kırmışlar ve o halde dağa gitti.

(…) Bana yapılanları ne unuturum ne de affederim. Bana işkence yapan insanı nasıl affedebilirim ki? Hâlâ rüyalarımda işkence günlerimi, çatışmaları görüyorum. Daha iki gün önce rüyamda, işkence görmemek için kendimi bir uçurumdan aşağı bıraktığımı gördüm. Unutamıyorum ki affedeyim.

Bézvan, Erkek, 31, Çukurca

(…) Keşke babam burada olsaydı da sarılsaydım demedim hiç. Basit bir olay için canını vermedi, bir halk için mücadele etti ve öldü. Onların sayesinde biz bugünlere geldik. En azından rahatlıkla artık Kürtçe konuşabiliyoruz. Televizyon açtırdık. Her ne kadar devlet yapılanması olsa da bu bir kazanımdır ve onların verdiği mücadele sonucunda kazanılmış bir haktır. Birilerine göre terörist olabilir, ama benim için gurur duyulacak bir babadır.

Wanbetan, Kadın, 34, Erciş

(…) Daha devlet kelimesini tanımıyorlar. Sadece Zilan İsyanı’ndan tanıyorlar. Bu yüzden ben çok iyi hatırlıyorum, köyümüzde Mele Nedra Amca vardı. Mele Nedra Amca ölene kadar hiç şehre inmedi. Çünkü Zilan İsyanı’ndan kurtulmuş Kürt çocuklarından biriydi.

(…) Benim eşim böyle biri değil. Mümkün değil. O kadar durgun, o kadar sakin bir insan ki, alakası yok. Aykırı. Beni de zaten ona bağlayan buydu. Benim aşırı hareketliliğim, onun da durgunluğuydu. Onda dinleniyordum. Beni çeken buydu.

(…) Biri diyor ki babası daha konuşmadı mı? Babasını konuşturmak için küçücük kıza gözünün önünde tecavüz etmişler.

Böyle bir ülke var mıydı, bilmiyorduk. Biz dünyanın neresindeydik? Bana olsa bunu kavrıyorum. Ama kavramıyordu Hazal bunu. Biz neyiz, dünyanın neresindeyiz? Bu ülkenin insanları bizi niye görmüyor? Burada bu kadar kan akarken, bu kadar insan ölürken, bu küçücük çocuk bunları yaşarken bu ülkenin insanları niye duymuyor bizi?.. Bu çamur bir gün onlara da sıçrayacak. Bunu hissetmek çok kötü, ama bunu yapanlar aynısını yaşasınlar diye dua ettim.

(…) Haberleri yokmuş. Nasıl yok? Buraya gelip bu işi yapanlar kendi çocukları. Gerillanın başını kesip, fotoğraf çektirip bunu albümde herkese gösteriyor kahramanlık diye. Bunu benim ablam bizzat yaşadı. Fotoğrafı övünerek göstermiş. Ablama gösteriyor. Ablam görür görmez orada kopuyor. Ayağını kestiği başın üstüne koymuş, fotoğraf çektirmiş. O anne demiyor mu, ya çocuğum nasıl kestin adamın başını, bu insanın suçu ne kime ne yaptı?

(…) Bir sendika toplantımız vardı. Yanıma bir bayan oturdu. Van’dan gelmişsiniz, dedi. Evet, dedim. Sizin Türkçeyi kullanmanız çok düzgün. Siz Vanlı değilsiniz, dedi. Yok, ben Kürdüm, dedim. Emin misiniz, dedi. Kesinlikle, dedim. Siz Türk müsünüz, dedim. Evet, dedi. Emin misiniz, dedim. Ne demek, dedi. İşte dedim, bu demek.

Şêyhan, Erkek, 35, Lice

(…) Hepimizi dışarı çıkarttılar, kapının önüne ve evimizi yaktılar. Gözlerimizin önünde, biz sekiz çocuk , anne ve baba gözlerimizin önünde evimizi yaktılar. İçinde hayvan vardı, eşyalar vardı, sadece insanları dışarıya çıkarttılar ve bütün evleri yaktılar, insanların hepsi çığlık çığlığa. Evimiz yandı gitti, sonrasında bize, gidin, nereye gidiyorsanız gidin, dediler.

Gever, Erkek, 32, Yüksekova

(…) Aslında benim dilimde problem yok. Benim Kürtçemde hayatın her şeyi var. Kürtçe espri yapabiliyorum. Kürtçe gülebiliyorum. Kürtçe konuşabiliyorum. Kürtçe ağlayabiliyorum. Kürtçe haykırabiliyorum. Benim dilimin eksikliği yok. Niye birileri inatla Türkçeyi öğretiyor? Benim dilimin ne problemi var ki?

Liyan, Kadın, 31, Şırnak

(…) Aslında anlatmak, konuşmak istediğim o kadar çok şey var ki. Sadece ayrıntısına inemiyorum ya da çoğu şeyi unutmak istediğim için hatırlamak istemiyorum. İnsan, yaşadıkça unutuyor galiba… Unutmasa da bir kenarda saklı dursun, görünmesin istiyor.

(…) Geçen yaz Bodrum’da arkadaşlarımla bir pansiyon tuttuk. O pansiyonda herkesin kimlik bilgileri girildikten sonra kimlikleri geri verildi, ama bizim Şırnaklı olduğumuzu öğrendikleri andan itibaren 3 gün boyunca kimliklerimiz pansiyon sahibi kadının kasasında bekletildi. Şırnaklısın diye kimliğine dahi el konabiliyor, bunu görüyorsun.

Gijal, Erkek, 34, Şırnak

(…) Şimdi barış başkadır, affetmek başkadır. Yani mutlaka dünyanın neresinde olursa olsun yüzyıl sürmüş savaşların bile sonu barışladır. Bu anlamda tabii bunların bir daha tekrarlanmaması dileğiyle bunların bir daha ne Kürtlerin ne de başka bir toplumun başına gelmemesi dileğiyle bir barışın olması şarttır. Ama barış yapılırken de, barıştan sonraki süreçlerde de bu suçları araştıracak, bu suçları işleyenlerin, işletenlerin yargı önünde bağımsız yargı önüne çıkarılmasını sağlayacak unsurların olması gerekiyor. Ve Kürtleri bu azaptan kurtaracak bir yargının olması gerekiyor.

(…) Ve hâlâ bunu yapanlar belki günde on defa bizim evimizin önünden elini kolunu sallayıp geçiyor. Bir soruşturma açmaya bile tenezzül edilmemiştir. Yani bu aslında sadece polis, askerdir. Türk yargısı affedilemez. Türk hükümeti de affedilemez. Türkiye’de bugüne kadar hükümet olmuş, suç sahibi olmuş hiç kimse affedilemez ve herkes payına düşen suçun cezasını çekmeli. Yargı bunları yargılayarak bağımsız ve tarafsız olduğunu ispat etmek zorundadır.

Manis, Erkek, 36, Çukurca

(…) Niye gerçekler daha iyi anlatılmıyor? Benden daha güzel yapabilen, yaşayabilen güzel söyleyebilen, güzel yazabilen insanlar niye bunu yapamıyor?

(…) Asıl bölücülük anadiline yasak koymak, insanı dilsiz lal etmek değil midir? İnsanların en insani temel hakları neden lütufmuş gibi sunulur ki?

ALINTI

"Erkeklik, imkânsız iktidar"

 Serpil Sancar

Esra Açıkgöz, Cumhuriyet Dergi

Erkek egemen sistem ne zaman konuşulsa, hep kadınlar üzerindeki baskıdan bahsediliyor. Kuşkusuz en ağır darbeyi onlar alıyor ancak egemen erkeklik değerleri, erkekler üzerinde de baskı yaratıyor. Para kazandıran bir iş, aile geçindirmek, sermayenin egemenliğini genişletecek işler, yeri gelince öldürebilmek& Bir erkeği egemen erkekler dünyasına kabul ettirenler, sınıfsal, mesleki, etnik konumlara göre değişiyor. Bu dünyanın dışında kalmayı seçen ya da girmeyi “başaramayan” erkekler de var. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü öğretim üyesi, Kadın Araştırmaları Merkezi müdürü Prof. Dr. Serpil Sancar, Metis Yayınları’ndan çıkan Erkeklik: İmkânsız İktidar’da farklı erkeklik tarzlarını irdeliyor. Erkek egemen sistemle derdi olanlara bir de karşı taraftan bakma imkânı sunuyor.

Erkek egemenliği hep kadınlar üzerinden konuşuldu. Oysa siz farklı bir açıdan bakıp, erkek egemen sistemin erkekler üzerinde de iktidar kurduğunu hatırlatıyorsunuz bize. Bu bakış açısı nereden çıktı?

Şimdiye kadar hep kadınların erkek egemen toplumsal kurumlardan nasıl dışlandıkları ve iktidar ilişkileri karşısındaki mağduriyetleri tartışıldı. Erkeklerin aynı koşullarda nasıl var olduğu pek araştırılmadı. Önemli iktidar konumlarında çoğunlukla erkeklerin olduğu ve egemen erkeklik tarzlarının sanki tek erkek olma yolu gibi bütün insanlara sunulduğu bir dünyada, erkek olmanın nasıl gerçekleştiğinin yeterince sorgulanmadığını düşünüyorum.

Erkeklik, çok konuşulan, tartışılan bir konu olduğu halde, kitapta belirttiğiniz gibi politik, ideolojik, akademik olarak fazla irdelenmedi. Neden sizce?

Erkeklik tanımı gereği bir iktidar hali, yani sorgulayan ama kendisini sorgulatmayan bir konum. Bu anlayış nasıl erkek olunduğuna dair toplumsal-siyasal deneyimlerin araştırma değeri olmayan konular olduğu gerekçesi ile irdelenmemesine yol açmış. Erkekliği uzun süre biyolojik bir özellik olarak ele almışlar. Emek gücü, işçi, sermaye egemenliği, militarizm gibi konular araştırılırken adını koymadan yapılan şey egemen erkeklik değerlerinin tek tek her erkeğin yaşam pratiği haline dönüşerek, nasıl toplumsal iktidar ilişkilerini beslediği aslında. Bu olgulara, erkeklerin deneyimlerinden bakmaya çalıştım. Araştıracak daha çok şey var.

Erkeklik tarzları

Gelelim erkek egemen sisteme... Hükmeden erkekler kim, biat edenler kim?

Egemen erkeklik değerleri eve ekmek parası getirmekle sorumlu tutulan erkeklerin piyasa denen üretim çarkında seslerini çıkarmadan sermaye sahiplerinin çıkarları doğrultusunda çalışmalarını sağlıyor. Öte yandan erkekler küresel militer savaş mekanizmaları olan modern ordularda askerlik yaparak, devasa şiddet mekanizmalarının hayatta kalmasını sağlıyor. Dolayısıyla hükmeden kim, biat eden kim ayrımı yapmaktansa bu egemen erkeklik tarzlarının hangi kurumları ayakta tuttuğuna, hangi iktidar tarzlarını ürettiğine bakmak daha doğru geliyor bana.

Peki, oradan baktığınızda ne görüyorsunuz?

Bu düzenden tek tek kazançlı çıkan birçok erkeğin varlığı tartışılmaz olmakla birlikte, sadece kadınlar açısından değil, bütün erkekler açısından da kötü işleyen bir sistem... Yani erkek egemenliği; kadınlar, erkekler ve elbette çocuklar açısından tehlikeli.

Ya karşı koyan erkekler? Egemen erkeklik değerlerini sorgulamaya ne itiyor onları?

Erkekleri karşı koymaya iten, çoğu zaman bu egemen erkeklik değerleriyle uyum sağlayamadıklarında başlarına gelen ani dışlanma ya da şiddet oluyor. Bir erkeğin şiddete bulaşmadan, yani savaşçı, asker, kadın düşmanı, boks şampiyonu, mahallenin en güçlüsü, vs olmadan normal erkek olunabileceğini düşünebilmesi ya da zaten bunları olmayı başaramadığı için güçlü erkekler tarafından itilip kakılmaları, onları başka erkeklik biçimleri keşfetmeye zorluyor. Sorgulayanlar çoğu zaman doğrudan egemen erkek iktidarının şiddetine uğrayarak yapmak istemediği işlere zorlanmış, zorla savaşa sürülmüş, bedenen ya da ruhen sakatlanmış, ezilip horlanmış erkekler oluyor. Yeterince para kazanmayı beceremeyenler, eril şiddet biçimlerinden uzak durmaya çalışanlar, etnik ya da dinsel azınlık grup mensubu olduğu için ayrımcılık yaşayanlar, askere gitmeyi reddedenler... Tabii bunlara feminist kadınlarla yaşayarak daha barışçıl erkek olma biçimlerinin mümkün olduğunu gören erkekleri de ilave etmeli.

Kitapta bahsettiğiniz farklı erkeklik tarzları da böylece doğuyor yani...

Bir erkeğin nasıl bir erkek olması gerektiği onun toplumsal konumu içinde belirleniyor. Farklı sınıfsal, mesleki, etnik konumlara, yaşa, kültüre göre belirliyor hangi tarz erkek olunacağını. Ama her şeyin üstünde bir erkeği egemen erkekler dünyasına kabul ettiren, kadınların dışlanmasına, aşağılanmasına ve şiddetle denetim altında tutulmasına, kendisi yapmasa da ses çıkarmayacak, bunu insan hakları ihlali ya da uygarlık eksikliği olarak görmeyecek şekilde davranması.

Erkeklik krizi...

Erkek hegemonyasının bir yandan parçalandığını, diğer yandan yeni ilişki ve bağlamlar yaratarak yeniden kendini var ettiğini söylüyorsunuz. Neler dağılıyor? Eklenenler ne?

Geleneksel ataerkillik dediğimiz ailedeki yaşlı erkeğin otoritesine dayalı erkekler arası hiyerarşi hızla yok oluyor. Bunun yerine modern, kentli ailedeki tekil erkek egemenliği yaygınlaşıyor. Diğer yandan taşra tüccarları, uluslararası işadamı haline dönüşüyor. Bunlar yeni yeni erkeklik deneyimleri yaratıyor. Memleketteyken muhafazakâr olan işadamları yurtdışında her türlü serbestliği yaşayabilen maceracılara dönüşüveriyor. Öte yandan neo-liberal politikaların iş güvenliğini ortadan kaldırdığı esnek istihdam koşullarında çalışmak zorunda kalan genç yoksul erkekler bir tür “erkeklik krizi” yaşıyor. Çünkü erkekler dünyasına katılabilmenin en önemli koşulu, aile geçindirme gerçekleşmiyor. Bu onları her koşuldaki işte çalışmaya ya da yasadışı ve şiddet içeren işlere yöneltiyor.

Bunlara rağmen erkeklik tanımının değişmeyen bir içeriği de var.

Güç, para, kadınlar üzerindeki otorite, şiddete yatkınlık vs. yeni biçimler altında devam ediyor.

Mağdur erkekler

Kitap için farklı yaşamlardan erkeklerle yüz yüze yaptığınız görüşmelerden yararlanmışsınız. Bu görüşmelerden elde ettiğiniz en ilginç sonuç neydi?

Birçok erkeğin yaşamlarını anlatırken çok sayıda erkeğin şiddetine maruz kaldığından bahsetmesi ama bunu sanki normal ve doğal bir şeymiş gibi anlatması, çoğu zaman kendini mağdur veya şiddete uğramış kişi olarak görmemesi... Erkeklerin, diğer erkeklerden gördükleri şiddeti eleştiremediklerini, buna uygun dillerinin olmadığını gördüm. Bu bir tür siyasi farkındalık sorunu. Birçok erkek her koşulda egemen erkeklik sistemi ile uyumlu yaşaması gerektiğine dair bir refleks oluşturMuş.

Neden erkeklik, imkânsız iktidar?

Egemen erkeklik tanımları hep güç, başarı, kadınları otorite altında tutabilme, bedensel ve akılsal olarak kadınlardan üstün olma gibi çoğu erkek için gerçekleştirilmesi olanaksız performanslar istiyor. Birçok erkek bunları yapamıyor ama yapıyorMuş gibi gösteriyor, bir kısmı bu alandaki eksikliklerini eril şiddete başvurarak telafi edeceğini düşünüyor. Çoğunluksa ömrünü bu egemen erkeklik standartlarını yakalamaya çalışarak geçiriyor. Yaşlanınca bir arpa boyu yol gitmiş olduklarını fark ederek köşeye çekiliyor. Bu anlamda erkeklik imkânsız ama önemli olan ona ulaşmayı denemekten vazgeçmemek, çünkü erkeklere cennetler vaat ediliyor. Para kazan, kadınları baştan çıkar... Oysa erkeklerin kadınlar ve çocuklarla daha eşitlikçi ve şiddeti dışlayan bir yaşam biçimi keşfetmeye çok gereksinmeleri var. Çünkü erkek egemen düzen erkekleri birer para makinesine ya da şiddet silahına dönüştürüyor.

"Sözleşmeli er modeli, toplumdaki şiddet olaylarını arttırır"

"Sözleşmeli er modeli, toplumdaki şiddet olaylarını arttırır"

Prof. Sancar, pornografinin ve futbol fanatizminin erkeklikle nasıl ilişkilendirildiğini

ECE GÖKSEDEF / HABERTURK.COM

egoksedef@haberturk.com

Yıllardır üzerinde durulan, fakat son zamanlarda önemi daha da çok vurgulanan kadın sorununu, 'erkeklik sorunu' olarak da görmek mümkün. Bu konuyu konuşmak için, kadın-erkek eşitsizliğini araştırırken farklı bir yöntem deneyen Prof Serpil Sancar'ın kapısını çaldık...

Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nden Prof. Serpil Sancar, 2000 yılından beri Ankara Üniversitesi Kadın Sorunları Araştırma ve Uygulama Merkezi'nin müdürlüğünü yapıyor.

Prof. Sancar, kadın sorununu çalışırken, diğer akademisyenlerden farklı olarak 'erkekliği' inceliyor. Bu konuyla ilgili olarak 2009 yılında çıkardığı 'Erkeklik: İmkansız İktidar' adlı bir de kitabı var.

Sancar, erkekliği, eril şiddetle militarizmin, modern endüstri toplumunun, pornografinin ve futbol fanatizminin nasıl ilişkilendirildiğini HABERTURK.COM için değerlendirdi...

Başarısız erkeklik, erkeklik krizi gibi tanımlarınız var. Bunlarla neyi kast ediyorsunuz?

Toplumun birçok alanında ortaya çıkan şiddetle erkekler arasında bir bağlantı var. Bu eril şiddet de aile içi şiddeti çoğaltan, kışkırtan ve normalleştiren ortamı oluşturuyor. Başarısız erkeklerin yaşadığı erkeklik kaybı gibi durumlarda erkekler şiddete başvurabiliyor ve normal karşılanıyor. İşi ve parası olmayan, gelecek garantisi olmayan bir erkek, kendisine bağlanıp evlenecek bir kadın bulmakta sorun yaşıyor, bu da erkeklik krizi yaratıyor.

Genç, az eğitimli, işsiz, olağan kültürel bağlamlarından kopup göçmüş erkekler, kendilerini ciddi tehdit altında hissediyorlar. İş güç, gelecek yok, piyasada gerilim var,  çoğu zaman ırkçılık onlar için tutunulacak bir şey olabiliyor. Çoğu zaman ancak yasadışı ve riskli işler yaparak para kazanabiliyorlar. Tehlikeli, güvencesiz işlere mecbur kalıyorlar, tetikçilerin, fedailerin sayısı artıyor.

“PARA VE CİNSEL İKTİDAR BİRBİRİYLE BAĞLANTILI”

Evlilik veya kadın-erkek ilişkisi erkeğin kazandığı paranın üzerine kurulmuş olunca ve erkek para kazanıp kadında evi yönetemeyince kriz oluyor ve bu erkeklik krizinin telafisi yok. Tek çözümü erkeklik değerlerinin değişmesi. Bu da hiç kolay bir şey değil.

Üst tabakaya gelince, paranın sınırı yok. Erkeklik krizleri değişiyor. Cinsel performans çok önemli. Para ve cinsel iktidar birbiriyle bağlantılı, bunlar birbirini getiriyor.

Pornografinin de erkeklerin şiddet uygulama isteklerini dürttüğünü söyleyebilir miyiz?

Erkekleri şiddete iten şeyler kişisel değil. Örneğin pornografi şiddetle iç içe geçmiş. Başka bir yerden kültürel olarak beslenme olanağı yoksa erkeklerin pornodan çıkardığı sonuç şu oluyor: “Kadınlar şiddetle yola gelir, bazen ihtiyaç var şiddet kullanmaya”. Erkekte sahte, yanlış bir kadın cinselliği tanımı ortaya çıkıyor. Bunu gerçeklikte göremeyince istediğini elde etmek için şiddete başvuruyor. Bunun kuralının şiddet olduğunu sanıyor. Yani şiddet içeren pornografi erkekleri kontrolsüz şiddete iten, onun normal bir şey olduğunu düşündüren bir şey.

“CİNSEL ZEVK, ÜSTÜN OLMA HAZZINDAN GELİYOR”

Aslında pornografide, eşit ve doğal ilişkiler gösterildiği sürece sorun yok. Maalesef %90 ı  gerçeklikte sorun yaratacak biçimde kadın üzerinde tahakküm kurma, şiddet kullanarak ‘kadını mutlu etme’, yanılgısını üretiyor. Pornografi erkeklere 'sen üstünsün' hazzından cinsel zevk üretmeyi öğretebiliyor zaman zaman.

'Güçlü erkek' imajı nasıl inşa ediliyor?

Esas şiddet toplumun güvenlik gereksinimden geliyor, bu sorumluluk erkeklere verilmiş durumda, çünkü erkekçe bir iş olduğu söyleniyor. Modern toplumlarda sistem zorunlu askerliğe dayalı. Askerlik eğitimi aslında saldırgan erkeklik eğitimine ile şekilleniyor. Güçlü olma, sorumluluk ve risk alma ve kendi bedenini silah gibi kullanma eğitimi askerlik eğitimi. Bu dolayımda erkek bedeni yeniden kuruluyor: Erkek bedeni de silah gibi bozulmaz, yorulmaz, üşümez, ölümü göze alır, gerekirse öldürür hale geliyor. Bu şekilde tanımlanan  “Süper erkeklik” kadınsı olarak kabul edilen her şeyi, yumuşaklık, kırılganlık, duygusallığı içinde öldürmeyi emrediyor. İtaat et, sorgulama; ölmeyi, öldürmeyi öğren, öldür. Eril şiddeti meşrulaştıran kültür toplumsal düzen için şiddet kullanımının kaçınılmaz olduğunu söyler. Bu tabi ki gündelik hayata da yansıyor, eğer şiddet kullanılabiliyorsa, bazı sorunları çözmek için elverişli bir araca sahipsiniz.

Örneğin çocuğun eğitiminde dayak faydalı olabilir... Her erkeğe en genç yaşlarında bunlar öğretiliyor, çatışmaya ve gerektiğinde şiddet kullanmaya hazır hale getiriliyor ve topluma bırakılıyor.

“SÖZLEŞMELİ ER MODELİ, TOPLUMDAKİ ŞİDDET OLAYLARINI ARTIRIR”

Yeni gündeme getirilen “sözleşmeli er” modeli ise bunun da ötesinde extra-süper erkeliği doğuracak. Çünkü bazıları mızıklıyor, orta sınıf ve üst sınıf erkeler bu askerlik değerleri ve pratiklerinden kaçıyor. Askere gitmemek için uğraşıyor, hem gittiğinde kendini sisteme entegre olmaya bırakmıyor. Artık dünyanın birçok yerinde askerlik alt sınıf erkekler için bir iş alanı haline geldi. Bunun paralısı ise  'süper erkekleri daha da süper erkek' yapalım’ a döndü. Ekstra olanaklar sunacaklar, sonra bunları 29 yaşında topluma salacaklar. Savaşçı eğitim almış erkekler bu şiddeti mesleki alana hapsetmeyi başaramayıp sivil hayatlarında da zaman zaman kullanacaklar;  her şeyin silahla ve şiddetle çözüleceğine olan inancı pekiştiren örnekler artacak.

Peki 'sözleşmeli er modeli' toplumda bir ayrışma yaratır mı?

Elbette. Süper savaşçı askerlik az eğitimli, gerekli kültürel sermeyesi olmayan daha çok alt sınıf erkekler için çıkış yolları oluşturuyor. Fakat orta ve üst sınıflara mensup erkeler piyasa gücüne, paraya ve güzel kadınlara dayalı bir hayatın huzur ve refahını istiyor; bu anlamda bir erilliğin egemen olmasını istemiyorlar.

Erkeklerdeki şiddet eğiliminin, endokrinolojik bir dürtü olduğunu iddia ediliyor...

Evet, hormonlarını kontrol edemiyorlar diyorlar. Kadın kendi biyolojisini kontrol edemez diye bir şey yok ama... Kuralı öyle koyarsanız kontrol etmez tabii. Testesteron hormonuyla şiddete yatkınlık ilişkili diyorlar ama bu bilimsel olarak kanıtlanmış bir şey değil. Hatta sosyal olarak tersi kanıtlanmış. Bu yaklaşım, erkek bedenini şiddetin aracı haline getiriyor.

“SAVAŞMAYA HAZIR OLAN ERKEKLER, TOPLUMDAN BİR BEDEL BEKLİYOR”

Örneğin savaşta kadın ve çocuk ölümleriyle, kayıplarıyla ilgilenilir, erkek ölümü normal sayılır. Savaşta asker olduğu için 'erkek öldürülebilir' çünkü. Tabi bunun karşılığında erkek de toplumdan bir bedel ödenmesini bekliyor ve üstün statü ve ayrıcalıklar sahibi olmaya hak kazandığını düşünüyor.

Alt sınıfların belli bir doza kadar şiddetle iç içe olmaları hoş görülüyor çünkü bu erkekler her an organize şiddet işlerinde kullanılabilirler.

Devlet, sermaye, kaçakçılık, siyasi ideolojik amaçlarla yapılan organize şiddet işlerinde hep genç alt sınıf erkekler kullanılıyor. Modern eril şiddet bundan ayrı düşünülemez. Kimisi asker kıyafetinde, kimisi intihar bombacısı kıyafetinde, ama hepsi şiddetin bir aracı...

Futbol fanatizmi de eril şiddetin yaşandığı alanlardan biri...

Futbol çok analiz bir şey değil. Erkeklerin güç alanı orası, tek kontrollü olarak şiddetin serbest bırakıldığı alan. 100 bin kişi aynı atkıyla, aynı sembollerle hareket ediyor, sokaklarda istediği taşkınlığı yapabiliyor. Bu kadar büyük sayıda kitlenin serbestliğine başka a hiçbir alanda izin verilmiyor. Futbol taraftarlığı apolitik bir şey diye düşünülüyor ama aslında oldukça politik. Gençleri sakinleştiren, itaatkar yaşamlara entegre eden bir şey. Özellikle de milli maçlar. Genç, alt sınıf erkeklerin bağırma, içme, sataşma, kısacası erkek bedeninin yapabileceği şeyleri özgürce test etme yeri. Bu tüm dünyada böyle.

“TARAFTAR OLMAK ERKEKLİĞİN EN ÖNEMLİ PARÇASI”

Modern toplumlardaki en büyük kitlesel eylemdir futbol maçları. Erkekleri şekillendiriliyor, kanalize edilip forma sokuyor. Ama aynı zamanda futbol piyasaya entegre olmuş büyük bir kâr alanı, futbol takımı yönetimi, politik parti yönetimi kadar önemli modern piyasada. Taraftar olmak, deşarj olmak da erkekliğin en önemli parçası. İkisi iç içe geçiyor.

“FUTBOL, ERKEK LİBİDOSUNU AÇIĞA ÇIKARIP DİSİPLİNE SOKAR”

Futbol aslında genç erkek libidosunu açığa çıkaran, sonra da kontrol eden bir şey. Bir de centilmenlik olayı vardır. Yani bir yere kadar açığa çıkarıp yönetme ve kontrolsüz disipline etme stratejisi var. Yani aynı zamanda tehlikeli olanı alıp sakinleştiren, itaatkar ve güvenli kılan bir iktidar stratejisi. Futbol kültürü içinde erkeler öğretilen eşit rekabet etiği ve centilmence mücadele değerleri giriyor işin içine. Tabii oyun kaybetmek ve kazanmak üzerine olduğu için, futbolu piyasanı, hayatın bir simülasyonu olarak görebiliriz. İş dünyasında da kazanmak ve kaybetmek vardır çünkü. Bu ince ayarları yapabilme sanatıdır başarı; iktidarını kaybetmeden savaşçı olabilmelisin. Oysa ki kadın evinde çocuğuyla ilgilenirken yaşadığı dünya kazanıp kaybetme kültürü üzerinde yükselmez.

“ERKEKLER BİRBİRİNİ ÖLDÜRMEYE PROGRAMLI”

Bu durum da sivil hayata yansıyor, kadın evde öldürülüyor, erkek savaşta öldürülüyor. Erkekler tarafından öldürülen erkekleri var olmanın kaçınılmaz, istenmeyen sonuçları olarak görüyoruz. Oysa erkekler birbirini öldürmeye programlandığı ölçüde şiddet topluma yayılıp normalleşiyor. Aynı şiddet erkelerin kadınlar üzerinde iktidar kurma arzularına hizmet ediyor. Asıl olan her tür güç elde etmek için kullanılan şey şiddet.

Aile içi şiddet de hep bunlarla bağlantılı. Eskiden de mülk savaşları vardı, güçlü erkek imgesi, ona itaat eden kadın vardı. İtaat etmeyen kadına verilen ceza şiddet içerirdi, tıpkı itaat etmeyen halka verilen ceza gibi. Bu asimetrik güç ilişkileri üzerine kurulu, kadının itaati, başka halkların itaati, genç erkek bedeninin modern silah gibi kullanılması... Genç erkek bedeni endüstriyel toplumlarda aynı zamanda makinelerin bir uzantı veya parçası gibi da kullanılıyor. Endüstriye bakın, çok az kadın görebilirsiniz. Modern toplumun temelinde endüstri makinesi ve erkek bedeni arasındaki ilişki var. Ben bunu “Erkeklik: İmkansız İktidar” kitabımda yazdım.

Televizyonda, dizilerde tecavüz sahnelerinin gösterilmesi de çok eleştirildi. Bu da erkekliği pekiştiren bir durum mu?

Kadın hakları savunucuları Fatmagül’ün Suçu Ne? dizisi üzerinde çok iyi düşünmeli. Kadına yönelik şiddet, onaylanmadan gösterilmeli. Zaten dizinin ilk bölümlerinden sonra olay bu kadar büyüyünce, nerede hata var diye çok tartışıldı. Tecavüz gösterilirken, pornografiye dönüştürülmeden, kadına yönelik şiddetin en ağır türü ve en temel insan hakkı ihlali olarak gösterilerek kodlanması önemli. Ama çoğu zaman bu iki uç arasındaki çizgi belirsiz olabiliyor. Tabi sonunda her şey reyting yükselten bir ticari araca dönüşebiliyor.  Çok açıktır ki tecavüz eleştirel bir dille gösterilmeli,  örneğin Fatmagül’ün suçu ne? Dizisinde tecavüz mağduru bunu o kadar sessiz bir  mağdurluk şekilde yaşıyor ki, bazı erkeklere pornografi etkisi yarattı ve birçok kadın hakları savunucusunu da kızdırdı. Hakikaten eleştiri bunun neresinde?  diye sormak gerekiyor. Ayrıca bir de bu tecavüz eden erkeklerle Fatmagül arasında ciddi sınıfsal fark var, üst tabakadan erkekler bu işi kolay kolay yapamazlar. Çoğu zaman gerek yoktur; zaten istedikleri kadınların satın alabilecek paraları ya da çevrelerinde bir sürü kadın vardır zaten. İstisnalar içinde öncelikle canice duygulara sahip olan üst sınıf mensubu erkeklerin kurbanı olan kadınları saymak gerekebilir. Örneğin Cem Garipoğlu davası böyle bir duruma örnek herhalde. 

Bunun için RTÜK'te nasıl bir yasa yapabiliriz? Tecavüzün ya da kadınlara yönelik şiddetin gösterilmesi gerekli ve kaçınılmaz. Ama eleştirel dil gerekli. Bu nasıl oluşturulacak, bu konu çok taze Türkiye'de, daha yeni yeni tartışılıyor. Bence konuyu gündemde tutup RTÜK Yasası için detaylı tanımlar geliştirilmeli.

Göç ile süper erkeklik arasında nasıl bir ilişki kurabiliriz?

Kültürel kökenlerden kopma, doğup büyüdüğün kültür cemaatlerin yok olmaya başlaması… Kendi içlerindeki değer sistemi bozuluyor. Kadınlar aşık olup evlenmek istiyor. Oysa ki cemaatlerin güçlenme stratejileri içinde evlilik önemli bir yer tutuyor.  Modernlik öncesi kültür gruplarında evlilik güçlenme stratejisidir normalde; gençlerin evliliği, yaşlıların kurduğu düzeni korur, uzun süreli hayatta kalmayı amaçlayan, bir güçlerin birleştirilmesi ve korunma stratejilerinin bir parçasıdır evlilik. Modern bağlamlarda evlilik artık bireyci, hazcı bir şey haline geldi. Kültür cemaatleri yok olup giden değerlerini  korumaya çalışıyor, ama değerler eski anlamlarından kopup başka  şeylere dönüşüyor, bu da namus ve töre cinayetlerine sebep oluyor.

Tabi oradan açılan kapıdan bir sürü şey içeri giriyor, kıskançlık cinayetleri, “bana yüz vermedin, oysa ben sana tapmıştım” cinayetleri.. Her şey cinsel ahlak içinde erkeklere sağlanan ayrıcalıklarla ilgili. Cinsel ahlak değerlerini korumak için kadın bedeninin denetimi gerekli ve erkeklerin de bunun  denetleyicisi olması normal; bundan üreyen eril ayrıcalıklar da erkeklerin kadınlar üzerinde kontrolsüz güç sahibi olmasına olanak sağlıyor.  Kadınları korumak, cinselliği düzenleyen ahlaki kuralları uygulamak erkeklerin görevi.

Diyanet İşleri Başkanlı şimdilerde aile konusuna eğiliyor, bir çok konuyu o üzerine almış durumda...

Aslında dinle ilgili önemli değişimler oluyor. Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkiye'ye özgü bir kurum. Demokratik Hıristiyan ülkelerde böyle bir şey yok. Bir din, hatta bir mezhep için devlet eliyle düzenlenen bir hizmet. Dinin ne olduğunu devlet memurları söylüyor insanlara. Dini ibadetler devlet eliyle yapılıyor, camiler devlet elinde. Ama bu bir kriz yaratıyor çünkü toplum bu konuda ikna olmamış. Ama yakın dönemde yaşanan dönüşümde dinin, devlet işlerinden ve ticaretten çekilmekte olduğunu görüyoruz. Oralarda artık bir egemenlik iddiası yok.

Dinin siyaset ve ticaret dışında kadın, aile ve kültür işlerine doğru çekilip oralarda yoğunlaştığını görüyoruz. Kadınlarla ilgili dünya artık eskisinden çok daha fazla dinle iç içe girdi. Örneğin 50 küsur ilde, müftülüğe bağlı Aile İrşat Birimleri kuruldu. Buralarda ilahiyatçı uzmanlar çalışıyor, dinin kadın ve aile konudaki kurallarını vatandaşa anlatmak üzere. Buna muhalefet de karşı çıkmadı.

Türkiye'de kültür ve aile alanının dine bırakılması, patriarkal bir pazarlık konusu. Devletin bekası için Türk aile yapısı düzenleniyor: aile ve kadın, dinin alanı, devlet ve siyaset de erkeklerin alanı.

"DİYANET İKİ ŞEYİ ÖNGÖRÜR: TESETTÜR VE KOCAYA İTAAT"

Aslında Diyanet işleri Başkanlığının öğretisine baktığınızda kadın konusunda iki şeyi öngörür: Kocaya ve tesettür. Diyanet'in yayınları içinde şöyle şeyler geçiyor: kadın her şeyi yapabilir ama kocasıyla uyumlu olmalı, yani evlilik içinde birbirine denk ve eşit bir ilişki yok. Bu hükümet zamanında Diyanet İşleri Başkanlığı “hıristiyan, müslüman ve yahudi” eşittir dedi ama “kadın-erkek eşittir” demedi; bunu kesinlikle kabul etmedi. Bu anlayışa göre “kadına hakkı verilir ama haklar eşit değildir, erkeklerin haklarıyla aynı değildir” deniyor. Yani dinin kadınlara sunduğu özgürlüğün çerçevesi hala oldukça sınırlı.